Aanloop en oorzaken
Aan de overkant van de Rijn vormden kleinere Germaanse groepen in de 3e eeuw grotere verbanden, zoals de Franken. Zij waren aangetrokken door de rijkdom van het Romeinse gebied.
Tegelijk zat het Romeinse Rijk in een diepe crisis. Keizers volgden elkaar snel op, legers vochten tegen elkaar en de economie verzwakte. Het geld verloor waarde en soldaten werden van de grenzen weggehaald voor binnenlandse strijd.
Wat er gebeurde
Rond 260 riep de generaal Postumus zich uit tot keizer van een eigen Gallisch Keizerrijk, dat tot 274 bestond. In deze onrustige jaren vielen Germaanse groepen het gebied ten zuiden van de Rijn steeds vaker binnen.
Forten en nederzettingen werden verwoest of verlaten. Mensen begroeven hun geld en kostbaarheden, en veel van die muntschatten zijn later teruggevonden. Villa’s in het zuiden werden verlaten. In het kustgebied liep de bevolking sterk terug, mogelijk ook doordat het land natter werd en vaker overstroomde.
Later in de 3e eeuw herstelden de keizers het gezag gedeeltelijk. Ze bouwden versterkingen langs wegen en rivieren. Maar het oude grenssysteem langs de Rijn werd nooit meer zoals vroeger. Steden kregen muren, zoals in Maastricht, en de verdediging verschoof naar versterkte plaatsen in het binnenland.
Gevolgen
Het Gallische Keizerrijk van Postumus en zijn opvolgers beschermde de grens een tijd lang beter dan de keizers in Rome konden. In 274 werd het weer bij het Romeinse Rijk gevoegd. Daarna werd de verdediging opnieuw ingericht, met minder grote legerkampen en meer versterkte plaatsen in het binnenland.
De crisis veranderde het leven op het platteland. Villa’s werden verlaten en akkers raakten overwoekerd. Waar mensen bleven, woonden ze vaak in kleinere, houten boerderijen. Het rijke Romeinse leven op het platteland was voor een groot deel voorbij.
Andere perspectieven
De Germanen die over de Rijn kwamen, waren niet alleen plunderaars. Veel van hen wilden juist in het Romeinse Rijk wonen, of dienden als soldaat in het Romeinse leger. Voor de bewoners van de grensstreek kon een Germaan dus zowel een vijand als een buurman of collega zijn.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Franken waren één volk dat Rome wilde vernietigen.”
De Franken waren een verbond van verschillende Germaanse groepen. Ze kwamen voor buit, maar ook voor land en werk. Later werden Frankische groepen juist bondgenoten van Rome en verdedigden ze de grens.
“De crisis kwam alleen door de invallen.”
Er speelden veel dingen tegelijk: burgeroorlogen tussen keizers, munten die steeds minder zilver bevatten en dus minder waard werden, epidemieën en een klimaat dat natter werd. De invallen kwamen bovenop die problemen.
Hoe weten we dit?
Muntschatten zijn een belangrijke bron. Mensen begroeven hun geld bij gevaar en kwamen het soms nooit meer halen. Aan de jongste munt in een schat kun je zien wanneer hij ongeveer begraven werd. Er zijn in Nederland en België veel schatten uit deze jaren gevonden. Daarnaast tonen opgravingen verbrande gebouwen en verlaten villa’s.
Wat merk je er nu nog van?
Munten van Postumus, met zijn portret en zijn naam, worden nog regelmatig gevonden door archeologen en mensen met een metaaldetector. In musea zijn muntschatten uit deze tijd te zien. In Maastricht zijn resten van de laat-Romeinse versterking te zien.