Aanloop en oorzaken
In de 4e eeuw probeerden de keizers de Rijngrens opnieuw te versterken. Keizer Julianus herstelde rond 358 forten langs de rivier. Hij liet de Salische Franken wel als bondgenoten wonen in Toxandrië, ongeveer het huidige Brabant.
Het Romeinse leger bestond steeds meer uit Germaanse soldaten. Tegelijk moest het rijk zich op veel plaatsen tegelijk verdedigen, ook tegen de Goten en andere volken. Er waren te weinig soldaten en te weinig geld om alle grenzen tegelijk goed te bewaken.
Wat er gebeurde
Rond 400 werden de laatste reguliere legereenheden van de Rijn teruggetrokken om Italië te beschermen. Op 31 december 406 staken Vandalen en andere groepen bij Mainz de Rijn over. De grens was niet meer te houden.
In de Lage Landen verdween het Romeinse bestuur geleidelijk. Steden liepen leeg, de geldeconomie stortte grotendeels in en veel Romeinse gebouwen raakten in verval. In het zuiden, rond Maastricht, bleef wel een deel van de Romeinse bevolking en cultuur over.
Germaanse groepen namen het gebied over. Toch leefden Romeinse invloeden voort, vooral via de kerk en de Latijnse taal. Ook Romeinse wegen bleven nog eeuwen in gebruik. Daarmee begon in de Lage Landen de vroege middeleeuwen.
Gevolgen
Met het vertrek van het Romeinse leger verdween ook het Romeinse geld, de belasting en het bestuur. Handel over lange afstand nam sterk af. Grote gebouwen raakten in verval, en hun stenen werden later hergebruikt in kerken en huizen.
Toch bleef er veel van Rome over. Het Latijn bleef de taal van de kerk en van geleerden. Romeinse wegen werden nog eeuwenlang gebruikt. En in het zuiden, rond Maastricht en Tongeren, bleef een deel van de bevolking christelijk en Romeins.
Andere perspectieven
Voor de Franken in Toxandrië was het einde van de Romeinse grens een kans. Ze woonden al als bondgenoten op Romeins gebied, en konden nu hun eigen macht uitbouwen. Voor hen was het geen “val” van Rome, maar een overgang naar een nieuwe tijd.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Vandalen staken in 406 de bevroren Rijn over.”
Dat de Rijn bevroren was, staat niet in de bronnen uit die tijd. Het verhaal werd veel later toegevoegd, onder meer door de Engelse historicus Edward Gibbon in de 18e eeuw.
“Het Romeinse Rijk viel in 476 in één keer.”
In 476 werd de laatste West-Romeinse keizer afgezet, maar in de Lage Landen was het Romeinse gezag toen al tientallen jaren aan het verdwijnen. Het Oost-Romeinse Rijk bestond nog tot 1453.
Hoe weten we dit?
De Romeinse schrijver Ammianus Marcellinus beschrijft de veldtochten van keizer Julianus aan de Rijn. Archeologen zien in de bodem dat forten en nederzettingen rond 400 verlaten werden. Ook de munten houden op: na het begin van de 5e eeuw komen er nauwelijks nog Romeinse munten in de grond.
Wat merk je er nu nog van?
In het Nederlands zitten nog veel woorden die we in de Romeinse tijd van het Latijn hebben overgenomen, zoals straat (strata), muur (murus), venster (fenestra), kelder (cellarium), tegel (tegula), wijn (vinum), kaas (caseus) en keuken (coquina). Ook de wegen langs de Rijn en de Maas volgen soms nog Romeinse routes.