Aanloop en oorzaken
Landbouw ontstond ruim tienduizend jaar geleden in het Midden-Oosten. Via de Balkan en het Donaugebied verspreidde de nieuwe manier van leven zich langzaam over Europa. Boeren namen graan, schapen, geiten en runderen mee.
Rond 5300 voor Christus bereikten deze boeren Zuid-Limburg. De lössgrond was er vruchtbaar en goed te bewerken, en het lag hoog genoeg om droog te blijven. Archeologen noemen hen Bandkeramiekers, naar de banden en lijnen op hun aardewerk. Op de natte, lage gronden elders in Nederland woonden toen nog jager-verzamelaars.
Wat er gebeurde
De Bandkeramiekers woonden in dorpen met grote langhuizen van hout, leem en riet. Zo’n huis kon tientallen meters lang zijn en bood plaats aan mensen, voorraden en soms vee. Ze verbouwden onder meer emmer- en eenkoorntarwe.
Bij Elsloo ontdekte archeoloog Pieter Modderman in de jaren 1950 en 1960 een groot dorp en een grafveld met meer dan honderd graven. Ook bij Stein, Sittard en Geleen zijn nederzettingen opgegraven. Daar vonden archeologen onder meer paalsporen van huizen, kuilen met afval, maalstenen en vuurstenen sikkels.
Rond 4900 voor Christus verdwijnt de bandkeramiek uit Limburg. Toch was de stap naar landbouw blijvend. Jagen en verzamelen werd vanaf nu steeds meer vervangen door een vaste woonplaats en eigen voedselproductie.
Gevolgen
Met de landbouw veranderde het leven ingrijpend. Mensen woonden voortaan op één plek, bouwden grote huizen en sloegen voorraden op. Er kwamen meer mensen: in Zuid-Limburg groeide de bevolking in deze tijd naar schatting zeven keer.
Het landschap veranderde mee. Bos werd gekapt voor akkers en weiden, en door begrazing bleven open plekken open. Voor het eerst gaven mensen het landschap op grote schaal een eigen vorm.
Andere perspectieven
Waren de eerste boeren nieuwkomers, of namen de jager-verzamelaars de landbouw over? Lang was dat een grote vraag. DNA-onderzoek van de laatste jaren wijst erop dat de eerste boeren in Midden- en West-Europa grotendeels nieuwkomers waren, met voorouders uit Anatolië, het huidige Turkije. Ze vermengden zich later met de jager-verzamelaars.
Het leven als boer was niet alleen vooruitgang. Boeren werkten hard, aten minder gevarieerd en kregen meer ziektes door het samenleven met vee. Uit Duitsland zijn bandkeramische massagraven bekend, die laten zien dat er ook geweld was tussen groepen.
Veelvoorkomende misverstanden
“De boeren kwamen en de jagers verdwenen meteen.”
Boeren en jager-verzamelaars leefden nog eeuwen naast elkaar. In het noorden en westen van Nederland bleven mensen nog lang jagen en vissen, zoals Trijntje en haar groep.
“De eerste boeren woonden in hutjes.”
De Bandkeramiekers bouwden grote langhuizen, van 6 tot 8 meter breed en 20 tot 35 meter lang, met vijf rijen palen. Het waren stevige gebouwen voor een hele familie.
Hoe weten we dit?
Archeologen vinden de huizen terug als donkere verkleuringen in de bodem: de sporen van de palen. Uit het aardewerk, de vuurstenen werktuigen en verkoolde graankorrels blijkt hoe mensen leefden. In Elsloo werd een grafveld met ruim honderd graven onderzocht. Potten uit Elsloo zijn tot in Sittard en Simpelveld teruggevonden.
Wat merk je er nu nog van?
In het museum van Elsloo en in het Limburgs Museum in Venlo zijn vondsten van de eerste boeren te zien. In het Belgische Aubechies staat een gereconstrueerd bandkeramisch dorp. De lössgrond van Zuid-Limburg wordt nog altijd gebruikt voor akkerbouw, ruim zevenduizend jaar later.