Aanloop en oorzaken
Na de laatste ijstijd werd het klimaat warmer en steeg de zeespiegel. In het rivierengebied ontstond een landschap van moerassen en kreken, met hier en daar hoge zandruggen: rivierduinen. Daar woonden jager-verzamelaars uit de midden-steentijd.
In 1997 werd voor de aanleg van de Betuweroute onderzoek gedaan bij Hardinxveld-Giessendam. Onder een dikke laag klei en veen lagen de resten van kampementen op zo’n rivierduin. Door het natte milieu waren ook botten, hout en plantenresten goed bewaard gebleven.
Wat er gebeurde
Tussen de vondsten lag het skelet van een vrouw, dat de naam Trijntje kreeg. Ze werd volgens de dateringen rond 5500 voor Christus begraven, gestrekt op haar rug. Het is het oudste bijna complete skelet dat in Nederland is gevonden.
Uit de vindplaatsen blijkt hoe Trijntje en haar groep leefden. Ze visten, jaagden op dieren als bever en otter, verzamelden noten en planten en verplaatsten zich waarschijnlijk per kano door het natte landschap. Ook zijn er resten van honden gevonden.
Trijntje leefde in een overgangstijd. Niet ver hiervandaan begonnen kort daarna de eerste boeren, en contacten tussen jagers en boeren werden in de eeuwen daarna steeds belangrijker. Langzaam namen de jager-verzamelaars zelf elementen van de landbouw over, zoals vee en aardewerk.
Gevolgen
De vondst liet zien hoe rijk het leven van jager-verzamelaars in het rivierengebied kon zijn. Er was vis, wild, vogels, noten en planten in overvloed. Mensen keerden steeds terug naar dezelfde rivierduinen, waar ze een deel van het jaar woonden.
De vindplaatsen bij Hardinxveld-Giessendam behoren tot de belangrijkste uit de midden-steentijd in Nederland. Behalve Trijntje werden er ook andere graven gevonden, en zelfs begraven honden.
Andere perspectieven
We noemen jager-verzamelaars vaak “primitief”, maar Trijntje was ongeveer 50 jaar, moeder van meerdere kinderen en in goede gezondheid. Haar groep kende het landschap en de seizoenen goed, en kon in een moeilijk, nat gebied goed leven. Dat vraagt veel kennis en vaardigheid.
Veelvoorkomende misverstanden
“Jager-verzamelaars trokken altijd rond.”
Veel groepen keerden ieder jaar terug naar dezelfde plekken, en bleven er soms maanden. Op de rivierduinen bij Hardinxveld werd eeuwenlang telkens weer gewoond.
“Mensen werden in de steentijd niet oud.”
Veel kinderen stierven jong, waardoor de gemiddelde leeftijd laag was. Maar wie de kindertijd overleefde, kon best oud worden. Trijntje werd ongeveer 50 jaar.
Hoe weten we dit?
Het skelet werd onderzocht door fysisch antropologen. Aan het bekken zagen ze dat Trijntje meerdere kinderen had gekregen, aan de botten hoe lang ze was: ongeveer 1,58 meter. Haar tanden waren sterk afgesleten, door ruw voedsel of doordat ze dierenhuiden met haar tanden bewerkte. Met de koolstofmethode werd bepaald hoe oud het skelet is.
Wat merk je er nu nog van?
Een reconstructie van Trijntje is te zien in museum De Koperen Knop in Hardinxveld-Giessendam. Trijntje staat als eerste venster in de Canon van Nederland. Ook de kano van Pesse, de oudste bekende boot ter wereld, uit ongeveer 8000 voor Christus, laat zien hoe mensen zich in deze tijd over het water verplaatsten.