Aanloop en oorzaken
In het midden van de 14e eeuw bereikte een pestepidemie Europa vanuit Centraal-Azië. In 1347 kwam de ziekte via handelsschepen in Sicilië en andere havens aan. Daarna verspreidde ze zich snel langs handelsroutes, over land en over zee.
De pest werd veroorzaakt door een bacterie die via vlooien en mogelijk ook van mens op mens werd overgebracht. Niemand wist toen hoe de ziekte ontstond. Velen zagen haar als straf van God. Anderen zochten de oorzaak in slechte lucht of in de stand van de sterren.
Wat er gebeurde
In 1349 en 1350 bereikte de Zwarte Dood de Lage Landen. Mensen kregen koorts en pijnlijke builen en stierven vaak binnen enkele dagen. In Europa stierf naar schatting een derde tot de helft van de bevolking.
Voor de Lage Landen zijn de cijfers onzeker. Sommige plaatsen werden zwaar getroffen, andere minder. Er trokken boetelingen rond die zichzelf geselden. In het Rijnland en elders werden Joden ten onrechte beschuldigd en vervolgd.
De pest keerde tot in de 17e eeuw steeds terug. Door het grote aantal doden werden arbeidskrachten schaars. Daardoor stegen in veel gebieden de lonen en veranderde de samenleving.
Gevolgen
Omdat er zoveel mensen stierven, waren er na de pest minder arbeiders en boeren. Wie overleefde, kon vaak een hoger loon vragen of goedkoop land krijgen. Sommige dorpen werden verlaten. Op lange termijn werden de verhoudingen tussen heren en boeren in West-Europa losser.
Steden namen maatregelen. Vanaf 1377 moesten schepen in Ragusa, het huidige Dubrovnik, eerst wachten voordat ze mochten aanmeren. Later werd dat veertig dagen, in het Italiaans quaranta giorni. Daar komt ons woord quarantaine vandaan.
Andere perspectieven
Voor de Joden in Europa was de pest een ramp van een andere soort. Ze werden ervan beschuldigd waterputten te vergiftigen. Onder marteling werden bekentenissen afgedwongen. In meer dan tweehonderd Joodse gemeenschappen werden mensen vermoord of verdreven. Veel Joden vluchtten naar Polen.
Gelovigen zagen de pest als straf van God. Groepen geselaars trokken zingend van stad naar stad en sloegen zichzelf tot bloedens toe om God gunstig te stemmen. De kerk keurde dat af.
Veelvoorkomende misverstanden
“Pestdokters droegen een masker met een snavel.”
Dat snavelmasker hoort niet bij de Zwarte Dood van 1349. Het werd pas in de 17e eeuw bedacht, in Frankrijk en Italië. In de snavel zaten kruiden, omdat men dacht dat de ziekte door stinkende lucht kwam.
“De Nederlanden bleven grotendeels gespaard.”
Dat werd lang gedacht, omdat er weinig bronnen zijn. Maar DNA-onderzoek in massagraven heeft laten zien dat de pest ook hier slachtoffers maakte, onder meer in Bergen op Zoom.
Hoe weten we dit?
Kronieken, testamenten en belastinglijsten laten zien hoeveel mensen er stierven. In 2010 werd in skeletten uit massagraven, onder meer uit Bergen op Zoom, DNA van de pestbacterie Yersinia pestis gevonden. Daarmee werd bewezen dat het echt de pest was, en geen andere ziekte.
Wat merk je er nu nog van?
Het woord quarantaine komt van de pestmaatregelen. Op veel plaatsen herinneren pestkapellen, pestkerkhoven en beelden van heiligen die tegen de pest beschermden, zoals Sint-Rochus, aan de epidemieën. Het jeugdboek Geef me de ruimte! van Thea Beckman (1976) speelt zich af in de tijd van de pest.