Aanloop en oorzaken
In de 12e en 13e eeuw groeide de handel tussen de Noordzee en de Oostzee. Duitse kooplieden sloten zich aaneen om elkaar te beschermen tegen piraten en om samen handelsrechten te krijgen in vreemde steden.
Uit deze verbonden van kooplieden groeide een netwerk van steden, met Lübeck als belangrijkste stad. De IJssel was een belangrijke route van het Rijnland naar de Zuiderzee en verder.
Wat er gebeurde
In 1356 kwamen afgevaardigden voor het eerst bijeen op een Hanzedag in Lübeck. Daarna wordt meestal van een stedenverbond gesproken. Aan het verbond deden tientallen steden mee, onder meer Deventer, Kampen, Zwolle, Zutphen, Harderwijk en Groningen. Ook Roermond en Venlo rekenen zich tot de Hanzesteden.
De Hanze had kantoren in Brugge, Londen, Bergen en Novgorod. Schepen zoals de kogge vervoerden graan, hout, bont, vis, zout, laken en wijn. De IJsselsteden werden er rijk van, wat nog te zien is aan hun kerken en koopmanshuizen.
In de 15e eeuw nam de macht van de Hanze af. Hollandse steden als Amsterdam voeren zelf rechtstreeks naar de Oostzee en werden belangrijke concurrenten.
Gevolgen
Samen waren de Hanzesteden een macht om rekening mee te houden. Tussen 1367 en 1370 voerden ze oorlog tegen de Deense koning Waldemar IV, die de doorgang naar de Oostzee beheerste. Ook steden uit de Nederlanden deden mee. Bij de Vrede van Stralsund in 1370 kregen de kooplieden vrije doorvaart en grote handelsvoordelen.
In de IJsselsteden ontstond een rijke burgerij. Kooplieden lieten grote huizen bouwen en schonken geld aan kerken. Ook de kennis en de cultuur reisden mee: boeken, kunst en nieuwe ideeën kwamen via de handelsroutes binnen.
Andere perspectieven
De Hanze werkte niet altijd in het voordeel van anderen. In Bergen in Noorwegen beheersten Duitse kooplieden de handel in gedroogde vis, en Noorse vissers moesten hun prijzen accepteren. Voor Hollandse schippers was de Hanze een concurrent die ze steeds vaker uitdaagden.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Hanze was een land of een bedrijf met een vast bestuur.”
De Hanze had geen vaste leiding, geen eigen leger en geen ledenlijst. Steden kwamen bijeen op Hanzedagen als het nodig was, en ze konden besluiten negeren. Het was een los samenwerkingsverband van steden en kooplieden.
“Kampen was vanaf het begin een Hanzestad.”
Kampen dreef al vroeg handel op de Oostzee, maar sloot liever eigen verdragen, bijvoorbeeld met Noorwegen en Vlaanderen. Formeel trad de stad pas in 1441 toe tot de Hanze.
Hoe weten we dit?
De verslagen van de Hanzedagen zijn bewaard, net als stadsrekeningen, tolregisters en brieven van kooplieden. Archeologen vonden scheepswrakken van koggen, onder meer in de bodem van de drooggelegde Zuiderzee. In 1962 werd in Bremen een bijna complete kogge uit 1380 gevonden.
Wat merk je er nu nog van?
In 1980 werd in Zwolle de Nieuwe Hanze opgericht, een verbond van steden in heel Europa dat elk jaar Hanzedagen houdt. In Kampen is een replica van een kogge gebouwd, de Kamper Kogge. De IJsselsteden presenteren zich nog altijd als Hanzesteden, en de pakhuizen van Bryggen in Bergen staan op de werelderfgoedlijst.