Aanloop en oorzaken
Na de verwoestingen van de oorlog wilden veel mensen dat zoiets nooit meer zou gebeuren. De Amerikaanse president Wilson pleitte in zijn Veertien Punten voor een organisatie waarin landen elkaars onafhankelijkheid zouden waarborgen.
Het handvest van de Volkenbond werd opgenomen in het Verdrag van Versailles. Op 10 januari 1920 trad het in werking. De zetel kwam in Genève in het neutrale Zwitserland.
Wat er gebeurde
De Volkenbond begon met ruim veertig lidstaten, onder wie Nederland. De Amerikaanse Senaat weigerde het verdrag goed te keuren, waardoor de Verenigde Staten nooit lid werden. Duitsland mocht pas in 1926 toetreden, de Sovjet-Unie in 1934.
De bond loste enkele kleinere conflicten op en deed nuttig werk voor vluchtelingen, volksgezondheid en de strijd tegen slavernij en vrouwenhandel. In Den Haag kwam het Permanent Hof van Internationale Justitie, gevestigd in het Vredespaleis.
Tegen grote mogendheden stond de bond machteloos. Japan bezette in 1931 Mantsjoerije en trad in 1933 uit. Duitsland vertrok datzelfde jaar. Sancties tegen Italië na de inval in Ethiopië in 1935 hadden weinig effect.
Gevolgen
De Volkenbond kon de Tweede Wereldoorlog niet voorkomen, maar werd wel het voorbeeld voor de Verenigde Naties, die in 1945 werden opgericht. Die kregen een Veiligheidsraad met meer macht, en ditmaal deden de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie wel mee.
Ook het internationale hof in Den Haag ging over naar de VN als Internationaal Gerechtshof. Daarmee werd Den Haag de stad van vrede en recht.
Andere perspectieven
Voor kleine landen als Nederland was de bond een kans om via internationaal recht invloed te hebben. Voor de volken in de voormalige Duitse koloniën en Ottomaanse gebieden betekende het mandaatsysteem vooral dat Groot-Brittannië, Frankrijk en anderen het bestuur overnamen. Ethiopië, zelf lid, ervoer hoe weinig bescherming de bond bood. In 1946 werd de Volkenbond opgeheven en nam de Verenigde Naties het werk over.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Volkenbond heeft niets bereikt.”
Tegen grote landen was de bond machteloos, maar hij loste ook conflicten op, zoals in 1921 de ruzie tussen Finland en Zweden over de Ålandeilanden. Daarnaast deed hij belangrijk werk voor vluchtelingen, krijgsgevangenen en de bestrijding van ziektes.
Hoe weten we dit?
Het archief van de Volkenbond ligt in Genève en staat op de UNESCO-lijst van het Geheugen van de Wereld. Het is grotendeels gedigitaliseerd en voor iedereen in te zien.
Wat merk je er nu nog van?
Het Palais des Nations in Genève, gebouwd voor de Volkenbond, is nu een belangrijk kantoor van de Verenigde Naties. In het Vredespaleis in Den Haag zetelt het Internationaal Gerechtshof, de opvolger van het hof uit de tijd van de Volkenbond.