Aanloop en oorzaken
Na de Eerste Wereldoorlog was de Volkenbond opgericht om oorlog te voorkomen. Die faalde: de Verenigde Staten deden niet mee en grote landen trokken zich terug. Tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikten de geallieerden de naam Verenigde Naties voor hun bondgenootschap.
In 1944 werkten de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, de Sovjet-Unie en China in Dumbarton Oaks een plan uit voor een nieuwe organisatie. In Jalta werd in 1945 afgesproken hoe het vetorecht zou werken.
Wat er gebeurde
Van april tot juni 1945 kwamen vertegenwoordigers van vijftig landen bijeen in San Francisco. Op 26 juni tekenden zij het Handvest van de Verenigde Naties. Polen tekende later en werd ook een van de oprichters.
Op 24 oktober 1945 trad het Handvest in werking. Die dag wordt sindsdien gevierd als de Dag van de Verenigde Naties. De Veiligheidsraad kreeg vijf permanente leden met vetorecht: de VS, de Sovjet-Unie, Groot-Brittannië, Frankrijk en China.
In 1946 kwam de Algemene Vergadering voor het eerst bijeen in Londen. Het Internationaal Gerechtshof kreeg zijn zetel in Den Haag, in het Vredespaleis.
Gevolgen
In 1948 nam de Algemene Vergadering de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens aan. De VN werden ook het podium voor de dekolonisatie: tientallen nieuwe staten werden lid en kregen er een stem.
De VN zetten blauwhelmen in om vredesakkoorden te bewaken. Daarnaast houden VN-organisaties zich bezig met gezondheid, voedsel, onderwijs en vluchtelingen.
Andere perspectieven
Nederland was een van de oprichters. Kort daarna kwam juist het Nederlandse optreden in Indonesië op de agenda van de Veiligheidsraad. In 1945 woonde een groot deel van de wereldbevolking nog in koloniën en had geen eigen stem. Wel waren India en de Filipijnen als oprichters aanwezig. Door de dekolonisatie groeide het aantal leden van 51 naar 193. Critici wijzen erop dat de grote mogendheden met hun veto de organisatie vaak blokkeren.
Veelvoorkomende misverstanden
“De VN zijn een soort wereldregering.”
De VN kunnen landen niet zomaar dwingen. Alleen de Veiligheidsraad kan bindende besluiten nemen, en elk van de vijf permanente leden kan die met een veto tegenhouden. Daardoor staan de VN vaak machteloos bij conflicten waarbij een grote mogendheid betrokken is.
Hoe weten we dit?
Het Handvest en alle verslagen van de vergaderingen zijn openbaar. Er zijn foto’s en filmbeelden van de conferentie in San Francisco en van de eerste vergaderingen.
Wat merk je er nu nog van?
Het hoofdkwartier staat sinds 1952 in New York. In Den Haag zitten het Internationaal Gerechtshof en verschillende andere internationale hoven. Nederlandse blauwhelmen namen deel aan veel missies, waaronder die in Srebrenica in 1995, die een diepe indruk in Nederland achterliet.