Aanloop en oorzaken
Japan had sinds de Russisch-Japanse Oorlog van 1905 grote belangen in Mantsjoerije, in het noordoosten van China. Het bezat er een spoorlijn en hield er een eigen leger, het Kwantung-leger. Mantsjoerije was rijk aan kolen, ijzererts en landbouwgrond.
Door de wereldcrisis van 1929 verloor Japan veel exportmarkten. Nationalistische officieren vonden dat Japan zelf grondstoffen en ruimte moest veroveren. China was intussen verdeeld en zwak.
Wat er gebeurde
Op 18 september 1931 lieten officieren van het Kwantung-leger bij Mukden (het huidige Shenyang) een klein stuk spoorlijn opblazen. Ze beschuldigden Chinese soldaten en gebruikten het incident als excuus voor een aanval. De Japanse regering in Tokio werd voor een voldongen feit gesteld.
Binnen enkele maanden bezette het Kwantung-leger heel Mantsjoerije. De Chinese legeraanvoerder Zhang Xueliang trok zich grotendeels terug zonder veel verzet. In maart 1932 riep Japan de staat Mantsjoekwo uit, met de laatste Chinese keizer Puyi als staatshoofd.
De Volkenbond liet het conflict onderzoeken door de commissie-Lytton. Die concludeerde dat Mantsjoekwo geen echte onafhankelijke staat was. Japan stapte daarop in 1933 uit de Volkenbond. De Volkenbond bleek machteloos, een les die ook Hitler en Mussolini trokken.
Gevolgen
Mantsjoerije werd een Japanse kolonie in alles behalve naam. Het leverde grondstoffen en werd een uitvalsbasis voor verdere expansie. In 1937 begon vanuit het noorden een open oorlog tegen heel China, die pas in 1945 eindigde.
Omdat de Volkenbond niets kon doen, zagen ook andere landen dat agressie weinig risico had. Italië viel in 1935 Ethiopië binnen en Duitsland trok zich steeds minder aan van internationale afspraken.
Andere perspectieven
In Japan werd de verovering door veel mensen toegejuicht. Voor Chinezen was het een nationale vernedering die leidde tot boycots van Japanse waren. In Mantsjoekwo werden Chinese en Koreaanse boeren van hun land verdreven voor Japanse kolonisten. In de buurt van Harbin richtte het Japanse leger later Eenheid 731 op, waar dodelijke experimenten op gevangenen werden gedaan.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Tweede Wereldoorlog begon op 1 september 1939.”
Dat geldt voor Europa. In Azië wordt het begin vaak gelegd bij de Japanse aanval op China in 1937, en in China zelf zelfs bij de inval in Mantsjoerije in 1931. Voor veel Chinezen duurde de oorlog veertien jaar.
Hoe weten we dit?
Het rapport van de commissie-Lytton, die in 1932 namens de Volkenbond ter plaatse onderzoek deed, is een belangrijke bron. Daarnaast zijn er Japanse legerdocumenten, Chinese archieven en berichten van buitenlandse journalisten. Over Eenheid 731 kwam veel pas decennia later aan het licht.
Wat merk je er nu nog van?
In China klinken op 18 september in veel steden luchtalarmsirenes ter herinnering aan het incident bij Mukden. In Shenyang staat een museum over 18 september 1931. De herinnering aan de Japanse bezetting speelt in de relatie tussen China en Japan nog steeds een grote rol.