Aanloop en oorzaken
In januari 1919 kwamen in Parijs afgevaardigden van tientallen landen bijeen voor de vredesconferentie. De beslissingen werden vooral genomen door Wilson van de Verenigde Staten, Lloyd George van Groot-Brittannië, Clemenceau van Frankrijk en Orlando van Italië.
Hun doelen verschilden. Frankrijk wilde veiligheid en schadevergoeding na de verwoesting van het noorden van het land. Wilson wilde een rechtvaardige vrede en een volkenbond. Groot-Brittannië wilde Duitsland verzwakken, maar niet te veel.
Wat er gebeurde
Duitsland mocht niet meeonderhandelen en kreeg in mei 1919 de voorwaarden te horen. Het moest de Elzas en Lotharingen aan Frankrijk teruggeven, gebieden afstaan aan Polen, België en Denemarken en al zijn koloniën opgeven.
Het leger mocht maximaal 100.000 man tellen, zonder tanks, luchtmacht en duikboten. Het Rijnland werd bezet en gedemilitariseerd. Een artikel legde de verantwoordelijkheid voor de schade bij Duitsland en zijn bondgenoten, als basis voor herstelbetalingen.
Onder dreiging van een nieuwe oorlog tekende Duitsland op 28 juni 1919 in de Spiegelzaal van Versailles, precies vijf jaar na de moord in Sarajevo. Met de andere verliezers werden aparte verdragen gesloten.
Gevolgen
Met de andere verliezers werden aparte verdragen gesloten. Oostenrijk-Hongarije werd opgedeeld, en er ontstonden nieuwe staten als Polen, Tsjechoslowakije en Joegoslavië. Hongarije verloor bij het Verdrag van Trianon twee derde van zijn grondgebied.
In Duitsland voedde het verdrag een diepe wrok, die door nationalisten en later door Hitler werd uitgebuit. Hij brak de bepalingen stap voor stap, met de herbewapening en de bezetting van het Rijnland in 1936. Toch was het verdrag niet de enige oorzaak van de Tweede Wereldoorlog; de keuzes van de jaren dertig speelden een minstens zo grote rol.
Andere perspectieven
Bijna alle Duitse partijen zagen het verdrag als een opgelegde vrede, en die wrok werd later door de nazi’s uitgebuit. Veel Fransen vonden het juist te mild. Buiten Europa was de teleurstelling groot: een Japans voorstel om rassengelijkheid op te nemen werd verworpen, en de Duitse koloniën werden mandaatgebieden van de overwinnaars. Jonge nationalisten uit Vietnam, Egypte, Korea en China, die op zelfbeschikking hadden gehoopt, voelden zich genegeerd.
Veelvoorkomende misverstanden
“De herstelbetalingen maakten Duitsland arm en veroorzaakten de grote inflatie.”
De betalingen waren zwaar, maar werden in de jaren twintig verlaagd en uiteindelijk maar voor een klein deel betaald. De enorme inflatie van 1923 kwam vooral doordat de Duitse regering de oorlog met geleend geld had betaald en daarna massaal geld liet bijdrukken.
“Het Verdrag van Versailles maakte een einde aan de oorlog met alle landen.”
Versailles ging alleen over Duitsland. Met Oostenrijk, Hongarije, Bulgarije en het Ottomaanse Rijk werden aparte verdragen gesloten, in Saint-Germain, Trianon, Neuilly en Sèvres.
Hoe weten we dit?
Van de conferentie zijn notulen, brieven en dagboeken van de betrokkenen bewaard. Al in 1919 schreef de Britse econoom John Maynard Keynes een invloedrijk boek waarin hij waarschuwde dat de vrede te hard was. Historici zijn daar later deels genuanceerder over gaan denken.
Wat merk je er nu nog van?
In Hongarije wordt Trianon nog steeds als een nationaal trauma herdacht. Veel grenzen in Midden- en Oost-Europa en het Midden-Oosten gaan terug op de verdragen van 1919 en 1920.