Aanloop en oorzaken
Lang voordat er wielen waren, verplaatsten mensen zware dingen op sleden of door ze over boomstammen te laten rollen. Elke keer dat de last voorbij een stam kwam, werd die stam achteraan weer voor de last gelegd.
Uit dat rollen ontstond waarschijnlijk het idee van een as: een balk waaraan schijven vastzitten. Zo ontstond een slee met wielen, de eerste kar.
Wat er gebeurde
De oudste vondsten en afbeeldingen van wagens stammen uit ongeveer 3500 v.C. Ze komen uit heel verschillende streken: van de Alpen en Zuid-Polen tot Mesopotamië, de Kaukasus en het Indusgebied. Het wiel is dus waarschijnlijk niet op één plek bedacht.
Op een pot uit Bronocice in Zuid-Polen staat een tekening van een wagen. In Slovenië werd in het veen een houten wiel met een as gevonden, het oudste houten wiel dat we kennen. Ook in Mesopotamië draaide een schijf, bij de pottenbakkers: de draaischijf, waarop ze aardewerk maakten.
De eerste wielen waren massieve houten schijven. Later kwamen er spaken, zodat wielen lichter werden. Zonder wiel hadden er geen wagens, watermolens en tandwielen bestaan, en later ook geen fietsen, treinen en auto’s.
Gevolgen
Met wagens konden boeren zware vrachten vervoeren, zoals graan, hout en stenen. Ossen trokken de eerste wagens. Later, rond 2000 voor Christus, werden in de steppen van Oost-Europa wielen met spaken uitgevonden. Daarmee werden lichte en snelle strijdwagens gebouwd, getrokken door paarden.
Het principe van een draaiende schijf werd voor veel meer gebruikt: de pottenbakkersschijf, de waterrad, de molen en het tandwiel. Ook veel latere uitvindingen, van de fiets tot de klok, berusten op het wiel.
Andere perspectieven
Het wiel was niet overal nuttig. In moerassige of bergachtige gebieden had je er weinig aan zonder wegen. In Amerika kenden volken als de Azteken wel speelgoed met wieltjes, maar ze gebruikten geen wagens, onder meer omdat ze geen grote trekdieren hadden. Een uitvinding werkt dus alleen als ze past bij het landschap en de dieren die er zijn.
Veelvoorkomende misverstanden
“Het wiel is uitgevonden door één persoon op één plek.”
De oudste wagens komen uit verschillende streken, ongeveer uit dezelfde tijd. Waarschijnlijk is het idee op meerdere plaatsen ontstaan, of verspreidde het zich heel snel.
“De eerste wielen hadden spaken.”
De eerste wielen waren massieve houten schijven, vaak uit een paar planken. Wielen met spaken kwamen pas ruim duizend jaar later.
Hoe weten we dit?
Houten wielen blijven alleen bewaard in een nat milieu zonder zuurstof, zoals veen. Daarom komen de oudste wielen uit moerassen, zoals in Slovenië. Ook in het Drentse veen zijn houten wielen gevonden van duizenden jaren oud. Afbeeldingen op potten en kleimodelletjes van wagens laten zien hoe ze eruitzagen.
Wat merk je er nu nog van?
Het oudste bekende houten wiel met as, ruim 5000 jaar oud, wordt bewaard in het stadsmuseum van Ljubljana in Slovenië. Ook in Nederlandse musea zijn prehistorische wielen uit het veen te zien. Wielen zitten nu overal om ons heen, van de fiets tot de harde schijf in een oude computer.