Aanloop en oorzaken
Jan van Eyck werd rond 1390 geboren in Maaseik. Hij werkte vooral in Brugge, in de tijd van de Bourgondische hertogen.
Hij stond al vroeg bekend als de “uitvinder” van de olieverfschilderkunst. Dat is een mythe, want olieverf bestond al. Maar zijn verfijnde techniek en zijn blik op de zichtbare werkelijkheid werden snel in heel Europa nagevolgd.
Wat er gebeurde
In 1432 was het veelluik Het Lam Gods klaar, voor de Sint-Baafskathedraal in Gent. Het werk wordt ook toegeschreven aan zijn broer Hubert. Als het luik openstaat, zie je veel panelen, met in het midden een weide waar mensen naar het lam toe lopen, dat voor Christus staat.
Van Eyck schilderde zeer nauwkeurig: stoffen, juwelen, planten en glanzende oppervlakken. Hij signeerde en dateerde negen werken, soms op de lijst of verborgen in het schilderij zelf.
Het Lam Gods hangt nog steeds in de kathedraal in Gent. Van Eyck overleed op 9 juli 1441 in Brugge.
Gevolgen
Van Eyck liet zien hoe je met dunne, doorschijnende lagen olieverf licht, glans en diepte kon schilderen. Schilders in heel Europa, ook in Italië, bewonderden die techniek. Werk van Vlaamse schilders werd een gewild product voor rijke kopers.
Hij schilderde ook portretten van gewone, rijke burgers, zoals het beroemde portret van het echtpaar Arnolfini uit 1434, nu in Londen. Op de achterwand schreef hij in het Latijn: “Jan van Eyck was hier”. In de spiegel achter het paar zijn twee kleine figuurtjes te zien, misschien de schilder zelf.
Andere perspectieven
Het Lam Gods werd niet besteld door een vorst of een bisschop, maar door de Gentse koopman en politicus Joos Vijd en zijn vrouw Lysbette Borluut. Op de buitenkant van de luiken zitten ze geknield in gebed. Zo lieten rijke burgers zien hoe vroom en hoe belangrijk ze waren.
Van Eyck was ook hofschilder en diplomaat van Filips de Goede. In 1428 reisde hij naar Portugal om een portret te maken van prinses Isabella, met wie de hertog wilde trouwen.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Vlaamse Primitieven waren nog primitieve schilders.”
De naam “Vlaamse Primitieven” werd pas in de 19e eeuw bedacht. “Primitief” betekent hier “de eersten”: zij stonden aan het begin van een nieuwe manier van schilderen. Hun techniek was juist uiterst verfijnd.
“Van Eyck werd zeker in Maaseik geboren.”
Zijn naam wijst op Maaseik, en zijn dochter ging daar later in het klooster. Maar het is niet zeker. Ook andere plaatsen in het toenmalige bisdom Luik worden genoemd, waaronder Maastricht.
Hoe weten we dit?
Op de lijst van het Lam Gods staat een gedicht, een kwatrijn, dat zegt dat Hubert van Eyck het werk begon en zijn broer Jan het in 1432 afmaakte. Van Hubert is verder bijna niets bekend. Bij de restauratie die in 2012 begon, onderzochten specialisten het werk met röntgenfoto’s en scans. Ze ontdekten dat grote delen later waren overgeschilderd.
Wat merk je er nu nog van?
Het Lam Gods hangt in de Sint-Baafskathedraal in Gent. Bij de restauratie kwam onder de overschildering het oorspronkelijke lam tevoorschijn, met een opvallend menselijk gezicht en vooruitkijkende ogen. Dat leverde in 2020 veel verbaasde reacties op. Volgens onderzoekers is de vrucht in de hand van Eva geen appel, maar een zeldzame citrusvrucht.