Aanloop en oorzaken
Jeroen Bosch heette eigenlijk Jheronimus van Aken. Hij werd rond 1450 geboren in ’s-Hertogenbosch, in een familie van schilders. Hij noemde zich later naar zijn stad. Den Bosch was toen een bloeiende stad in het hertogdom Brabant.
Het was een tijd van diep geloof, maar ook van angst voor zonde, de duivel en het Laatste Oordeel. Preken en prenten waarschuwden mensen voor een slecht leven.
Wat er gebeurde
Bosch trouwde met de welgestelde Aleid van de Meervenne en was lid van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap. Hij kreeg opdrachten van rijke burgers en edelen, ook van buiten de stad.
Zijn werk is vol vreemde wezens, half mens en half dier, en fantasierijke landschappen. Bekende werken zijn De tuin der lusten, De hooiwagen en De verzoeking van de heilige Antonius. Ze tonen de zonde en de straf die volgt. Er zijn maar enkele tientallen werken van zijn hand bewaard.
Bosch stierf in 1516 in Den Bosch. Na zijn dood werd zijn werk veel nagevolgd. De Spaanse koning Filips II verzamelde zijn schilderijen. Daarom hangen veel ervan in het Prado in Madrid.
Gevolgen
Bosch werd al tijdens zijn leven beroemd, ook bij vorsten. Filips de Schone, de vader van Karel V, bestelde een groot altaarstuk van het Laatste Oordeel. De tuin der lusten hing in het paleis van de graven van Nassau in Brussel, de familie van Willem van Oranje.
Na zijn dood maakten veel schilders werk “in de trant van Bosch”, met duivels, monsters en wonderlijke wezens. Pieter Bruegel werd in zijn tijd zelfs “de nieuwe Jheronimus Bosch” genoemd. Eeuwen later lieten surrealisten als Salvador Dalí zich door hem inspireren.
Andere perspectieven
In Spanje werd Bosch eind 16e eeuw van ketterij verdacht, vanwege zijn vreemde duivelse taferelen. De bibliothecaris van het koninklijk paleis El Escorial nam het voor hem op: Bosch liet volgens hem juist zien hoe de mens tot zonde verleid wordt.
Voor de Bosschenaren van zijn tijd was Bosch geen buitenstaander, maar een gerespecteerd burger. Hij woonde in een groot huis aan de Markt en was gezworen broeder van een voorname broederschap, waarvoor hij ook ontwerpen maakte.
Veelvoorkomende misverstanden
“Bosch was lid van een geheime sekte.”
In 1947 beweerde een Duitse kunsthistoricus dat Bosch lid was van de adamieten, een sekte die vrije liefde predikte. Daar is geen bewijs voor. Die sekte was een eeuw eerder actief, en De tuin der lusten waarschuwt juist tegen een zondig leven.
“De beeldtaal van Bosch is helemaal verzonnen.”
Veel van zijn figuren komen uit de taal en de verhalen van zijn tijd: spreekwoorden, preken, volksverhalen en bekende symbolen. Wie die kent, kan veel van zijn schilderijen “lezen”.
Hoe weten we dit?
Bosch zelf schreef niets op, maar in de rekeningboeken van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap staat hij vermeld, tot aan zijn uitvaartmis in 1516. Met onderzoek naar het hout van de panelen kunnen kenners bepalen hoe oud een schilderij is. Een groot onderzoeksproject rond 2016 heeft opnieuw bekeken welke werken echt van zijn hand zijn.
Wat merk je er nu nog van?
In 2016, 500 jaar na zijn dood, was er in Het Noordbrabants Museum in Den Bosch een grote tentoonstelling met bijna al zijn werken, die honderdduizenden bezoekers trok. In Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam hangen De marskramer en Sint-Christoffel. In de Sint-Jacobskerk in Den Bosch is het Jheronimus Bosch Art Center gevestigd.