Aanloop en oorzaken
Nederland werd sinds 1890 geregeerd door vrouwen: Emma als regentes, daarna Wilhelmina, Juliana en Beatrix. Beatrix werd koningin in 1980 en volgde haar moeder Juliana op, die net als Wilhelmina afstand had gedaan van de troon.
Willem-Alexander werd in 1967 geboren als oudste zoon van Beatrix en prins Claus. Hij studeerde geschiedenis in Leiden, vloog als vrijwilliger voor een medische hulporganisatie in Afrika en hield zich als prins vooral bezig met waterbeheer, op advies van zijn vader. In 2002 trouwde hij met de Argentijnse Máxima Zorreguieta.
Wat er gebeurde
Op 28 januari 2013 maakte Beatrix in een televisietoespraak bekend dat ze afstand zou doen van de troon. Ze was toen bijna 75 jaar en ruim 32 jaar koningin. Ze zei dat de verantwoordelijkheid voor het land nu in handen hoorde van een nieuwe generatie.
Op 30 april 2013 tekende Beatrix in het Koninklijk Paleis op de Dam de akte van abdicatie. Daarna werd Willem-Alexander in de Nieuwe Kerk in Amsterdam ingehuldigd en legde hij de eed af op de Grondwet. Hij was de eerste koning sinds de dood van Willem III in 1890.
Koninginnedag werd Koningsdag, sinds 2014 gevierd op 27 april, de verjaardag van de koning. Zijn oudste dochter Amalia werd prinses van Oranje en is de troonopvolger.
Gevolgen
Er veranderde vooral veel in de symbolen: de naam en datum van de nationale feestdag, het portret op de euromunten en postzegels, en woorden als “Zijne Majesteit”. De macht van het staatshoofd veranderde niet.
De rol van het koningshuis was al eerder kleiner geworden. Sinds 2012 benoemt de Tweede Kamer zelf de informateur bij een kabinetsformatie; daarvoor deed de koningin dat. Willem-Alexander is daardoor de eerste koning die bij het vormen van een kabinet geen hoofdrol meer speelt.
Andere perspectieven
De meeste Nederlanders steunen de monarchie, maar er is ook kritiek. Tegenstanders vinden het niet democratisch dat iemand staatshoofd wordt door geboorte, en vragen zich af wat het koningshuis kost. Voorstanders vinden dat de koning het land verbindt en boven de partijen staat. Rond omstreden momenten, zoals een vakantie tijdens de coronamaatregelen, laaide die discussie steeds weer op.
Veelvoorkomende misverstanden
“De koning maakt de wetten en bepaalt wat de regering doet.”
De koning is onschendbaar, de ministers zijn verantwoordelijk. Hij ondertekent wetten wel, maar de inhoud wordt bepaald door regering en parlement. Ook de troonrede op Prinsjesdag wordt door het kabinet geschreven.
“Willem-Alexander is gekroond.”
In Nederland wordt een vorst niet gekroond maar ingehuldigd. De kroon ligt tijdens de inhuldiging naast de koning op een tafel, de credenstafel, maar wordt niet opgezet.
Hoe weten we dit?
De abdicatie en inhuldiging werden live uitgezonden en zijn vastgelegd in foto’s, film en officiële documenten, zoals de akte van abdicatie. Het Koninklijk Huis publiceert zelf over de taken van de koning. De rol van de koning staat beschreven in de Grondwet.
Wat merk je er nu nog van?
Elk jaar op 27 april is het Koningsdag, met vrijmarkten en oranje straten. De koning leest op Prinsjesdag de troonrede voor en ondertekent wetten. Prinses Amalia bereidt zich voor op het koningschap.