Aanloop en oorzaken
Nederland speelde lang een bescheiden rol in het internationale voetbal. Rond 1970 veranderde dat: Feyenoord won in 1970 de Europacup I en Ajax won hem daarna drie keer op rij.
Trainer Rinus Michels ontwikkelde bij Ajax het totaalvoetbal: spelers wisselden voortdurend van positie en het hele elftal viel aan en verdedigde samen.
Wat er gebeurde
Op het WK van 1974 in West-Duitsland speelde het Nederlands elftal met Johan Cruijff, Johan Neeskens en Ruud Krol aanvallend en vernieuwend voetbal. Het team haalde de finale in München.
Al in de tweede minuut scoorde Neeskens uit een strafschop, maar West-Duitsland won uiteindelijk met 2-1. Toch werd het elftal wereldwijd bewonderd.
In heel Nederland kleurden straten oranje en keken families samen naar de wedstrijden. Dat oranjegevoel komt terug bij grote toernooien, Koningsdag en sportsuccessen.
Gevolgen
Bij het EK van 1988 in West-Duitsland won het Nederlands elftal met Ruud Gullit, Frank Rijkaard en Marco van Basten zijn eerste grote prijs. De halve finale tegen West-Duitsland, gewonnen met 2-1, werd extra beladen gevierd. Na de finale gingen honderdduizenden mensen de straat op.
Ook het vrouwenvoetbal kreeg een oranjegevoel: in 2017 werden de Oranjeleeuwinnen in eigen land Europees kampioen. Het totaalvoetbal van Ajax en Oranje beïnvloedde later clubs als FC Barcelona, waar Johan Cruijff ook trainer werd.
Andere perspectieven
Voor veel Nederlanders is oranje een vrolijke manier om samen iets te vieren. Critici vinden de oranjegekte soms commercieel of overdreven. Rond wedstrijden tegen Duitsland speelde lang ook de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog een rol; dat gevoel is bij jongere generaties grotendeels verdwenen.
Veelvoorkomende misverstanden
“Oranje komt van het voetbal.”
De kleur oranje verwijst naar het vorstenhuis van Oranje-Nassau. De oranjegekte op tribunes begon bovendien bij het schaatsen in de jaren zestig, met de oranje mutsen bij het EK schaatsen van 1966 in Deventer.
“Nederland heeft nooit een groot toernooi gewonnen.”
De mannen werden in 1988 Europees kampioen, en de vrouwen in 2017. Wel verloor het mannenteam drie WK-finales: in 1974, 1978 en 2010.
Hoe weten we dit?
De wedstrijden werden op televisie uitgezonden en zijn bewaard bij Beeld & Geluid. Kranten, foto’s van oranje straten en interviews met spelers en supporters laten zien hoe het oranjegevoel groeide. Ook kijkcijfers laten zien hoeveel mensen tegelijk keken.
Wat merk je er nu nog van?
Bij grote toernooien kleuren straten oranje, en op Koningsdag dragen miljoenen mensen oranje. Bij de Olympische Spelen zie je hetzelfde bij schaatsen en wielrennen. Het oranjegevoel is een van de weinige momenten waarop bijna heel Nederland samen iets beleeft.