Aanloop en oorzaken
Napoleon Bonaparte wilde de landen rond Frankrijk stevig in zijn macht houden. De Bataafse Republiek was hem te onrustig en te weinig volgzaam. In 1805 had raadpensionaris Schimmelpenninck nog geprobeerd het land zelfstandig te besturen.
In 1806 besloot Napoleon van de republiek een koninkrijk te maken. Hij plaatste zijn jongere broer Lodewijk op de troon, zoals hij ook elders familieleden koning maakte.
Wat er gebeurde
Het Koninkrijk Holland begon in juni 1806. Lodewijk deed zijn best om een echte Hollandse koning te zijn. Hij leerde Nederlands en richtte het stadhuis op de Dam in als paleis. Hij stichtte een Koninklijk Instituut voor wetenschap en kunst en een Koninklijk Museum, een voorloper van het Rijksmuseum.
Napoleon vond zijn broer te veel opkomen voor Nederlandse belangen, bijvoorbeeld bij het smokkelverbod met Engeland. In juli 1810 trad Lodewijk af en lijfde Napoleon Holland in bij het Franse keizerrijk.
Uit de Franse tijd stammen blijvende vernieuwingen. In 1811 werd de burgerlijke stand ingevoerd en moest iedereen een vaste achternaam laten registreren. Ook met de voorbereiding van een kadaster werd in deze periode begonnen.
Gevolgen
Na de inlijving bij Frankrijk in 1810 werd Nederland drie jaar een deel van het Franse keizerrijk. Jonge mannen moesten in het Franse leger dienen, en duizenden Nederlanders gingen mee op de veldtocht naar Rusland in 1812, waarvan velen niet terugkeerden.
Lodewijk liet blijvende instellingen achter. Het Koninklijk Instituut werd later de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Het Koninklijk Museum werd het Rijksmuseum. En het stadhuis op de Dam bleef een koninklijk paleis.
Andere perspectieven
Voor Napoleon was zijn broer te slap: hij liet de smokkel met Engeland oogluikend toe en weigerde Nederlandse jongens als soldaat te leveren. Voor veel Nederlanders werd Lodewijk juist een geliefde koning, omdat hij betrokken was bij het land, bijvoorbeeld bij de buskruitramp in Leiden in 1807 en bij overstromingen, waar hij zelf hulp bood.
Veelvoorkomende misverstanden
“Mensen kozen in 1811 expres rare achternamen om de Fransen te pesten.”
Dat is een hardnekkig verhaal, maar meestal klopt het niet. Namen als Naaktgeboren of Poepjes bestonden vaak al langer als bijnaam, of hadden toen een andere betekenis. De meeste mensen kozen een gewone naam, naar hun vader, beroep of woonplaats.
“Lodewijk Napoleon was een Fransman die Nederland niet begreep.”
Hij deed juist zijn best om een Nederlandse koning te zijn, leerde de taal en kwam op voor Nederlandse belangen. Dat was zelfs de reden dat Napoleon hem afzette.
Hoe weten we dit?
De archieven van het Koninkrijk Holland, met besluiten en brieven, zijn bewaard in het Nationaal Archief. Lodewijk schreef later zelf herinneringen. De registers van de burgerlijke stand uit 1811, waarin mensen hun achternaam opgaven, zijn voor iedereen te raadplegen.
Wat merk je er nu nog van?
Het Koninklijk Paleis op de Dam is nog steeds een paleis van het koningshuis en wordt gebruikt voor staatsbezoeken. Via genealogiesites kun je in de registers van 1811 opzoeken welke achternaam je voorouders kozen.