Aanloop en oorzaken
Bosnië-Herzegovina viel sinds 1878 onder Oostenrijks-Hongaars bestuur en werd in 1908 officieel geannexeerd. Veel Bosnische Serviërs wilden echter bij Servië horen. Het buurland Servië was na de Balkanoorlogen van 1912 en 1913 groter en zelfbewuster geworden.
Jonge nationalisten van de beweging Jong-Bosnië wilden een daad stellen tegen de Oostenrijkse overheersing. Ze kregen wapens en hulp van de Zwarte Hand, een geheim genootschap van Servische officieren. Het bezoek van troonopvolger Franz Ferdinand aan Sarajevo werd hun doelwit.
Wat er gebeurde
Op 28 juni 1914 reed Franz Ferdinand met zijn vrouw Sophie in een open auto door de stad. Een van de samenzweerders gooide een bom, maar die raakte een volgende auto. Het bezoek ging daarna gewoon verder.
Later die ochtend nam de chauffeur een verkeerde afslag en stopte vlak bij de plek waar Gavrilo Princip stond. Princip schoot twee keer. Franz Ferdinand en Sophie overleden kort daarna.
Princip was negentien en daardoor te jong voor de doodstraf. Hij kreeg twintig jaar cel en stierf in 1918 aan tuberculose. In Wenen groeide intussen de wil om Servië hard te straffen.
Gevolgen
De moord zelf maakte nog geen wereldoorlog. Het waren de beslissingen in de weken daarna, in Wenen, Berlijn, Sint-Petersburg, Parijs en Londen, die een moord in een provinciestad lieten uitgroeien tot een Europese oorlog. Binnen vijf weken waren vijf grote mogendheden met elkaar in oorlog.
Op lange termijn verdween juist het rijk dat de moord wilde wreken. Oostenrijk-Hongarije viel in 1918 uiteen, en Bosnië werd onderdeel van het nieuwe Koninkrijk der Serviërs, Kroaten en Slovenen, het latere Joegoslavië: precies het soort Zuid-Slavische staat waar Princip van had gedroomd.
Andere perspectieven
Voor Wenen was de moord een aanval op het hart van de monarchie. Veel Serviërs en later Joegoslaven zagen Princip juist als vrijheidsstrijder. Voor Bosnische moslims en Kroaten lag dat anders, en tot vandaag verschillen de meningen over hem in de regio sterk. De meeste gewone Europeanen verwachtten in juni 1914 nog geen grote oorlog.
Veelvoorkomende misverstanden
“De moord was de oorzaak van de Eerste Wereldoorlog.”
De moord was de aanleiding. De oorzaken liggen dieper: de rivaliteit tussen de grote mogendheden, de bewapeningswedloop, nationalisme op de Balkan en militaire plannen die snel handelen beloonden. Het onderscheid tussen aanleiding en oorzaak is met dit voorbeeld goed uit te leggen.
“Princip stond toevallig een broodje te eten toen de auto voor hem stopte.”
Dat verhaal duikt pas in deze eeuw op en staat in geen enkele bron uit 1914. Wel klopt dat de chauffeur verkeerd reed en vlak bij Princip stilstond.
“De Servische regering gaf opdracht tot de moord.”
De wapens en de training kwamen van officieren van de Zwarte Hand, een geheim genootschap binnen het Servische leger. Een opdracht van de regering zelf is nooit aangetoond. Premier Pašić wist waarschijnlijk wel iets van plannen, maar hoeveel is onzeker.
Hoe weten we dit?
Na de aanslag werden Princip en zijn medeplichtigen in Sarajevo berecht. De verhoren en het proces zijn uitgebreid vastgelegd en vormen de belangrijkste bron over de voorbereiding. Er zijn ook ooggetuigenverslagen, onder anderen van graaf Harrach, die op de treeplank van de auto stond, en foto’s van die ochtend.
Wat merk je er nu nog van?
De open auto en het bebloede uniform van Franz Ferdinand zijn te zien in het Heeresgeschichtliches Museum in Wenen. In Sarajevo staat bij de Latijnse brug een klein museum op de plek van de aanslag. Over Princip zijn de meningen nog steeds verdeeld: in 2014 kreeg hij een standbeeld in Oost-Sarajevo, terwijl veel Bosniërs hem als terrorist zien.