Aanloop en oorzaken
Willem van Oranje werd in 1533 geboren in Dillenburg. Hij erfde jong het prinsdom Orange en grote bezittingen in de Nederlanden. Hij groeide op aan het hof van Karel V, maar werd later de leider van de Opstand tegen Filips II.
In 1580 verklaarde Filips II hem vogelvrij. Wie Oranje doodde, kreeg een grote beloning. Er volgden meerdere aanslagen. In 1582 raakte hij in Antwerpen zwaargewond, maar hij overleefde.
Wat er gebeurde
Op 10 juli 1584 schoot Balthasar Gerards hem neer in het Prinsenhof in Delft, waar Oranje woonde. Gerards had zich voorgedaan als aanhanger van de Opstand. Oranje overleed kort daarna.
Gerards werd gevangengenomen en na een proces op gruwelijke wijze terechtgesteld. Oranje werd begraven in de Nieuwe Kerk in Delft, waar later een groot praalgraf voor hem werd gebouwd. In het Prinsenhof, nu een museum, zijn de kogelgaten nog te zien.
De moord was een schok voor de Opstand, maar die ging door. Zijn zoon Maurits werd stadhouder en legeraanvoerder. Willem van Oranje wordt de Vader des Vaderlands genoemd. Het Wilhelmus gaat over hem.
Gevolgen
De Opstand verloor zijn leider op een slecht moment. Parma veroverde in die jaren de ene stad na de andere in Vlaanderen en Brabant. In 1585 viel Antwerpen. Zonder Oranje zochten de Staten-Generaal steun bij Frankrijk en Engeland.
Oranjes zoon Maurits was pas zeventien. Hij werd stadhouder van Holland en Zeeland en groeide uit tot een van de beste legeraanvoerders van zijn tijd. Samen met Johan van Oldenbarnevelt leidde hij de jonge Republiek.
Andere perspectieven
Voor de opstandelingen was Oranje een martelaar. Voor veel katholieken in de Spaanse Nederlanden was hij een ketter en verrader, en Gerards een held. Er gingen zelfs stemmen op om Gerards heilig te verklaren. In zijn geboortedorp Vuillafans in Frankrijk wordt hij nog altijd als martelaar herinnerd.
Filips II had een beloning op de moord gezet, te betalen uit het bezit van Oranje. De familie van Gerards kreeg drie heerlijkheden van Oranje in Franche-Comté. Zo betaalde de koning de moordenaar met de bezittingen van zijn slachtoffer.
Veelvoorkomende misverstanden
“De laatste woorden van Oranje zijn precies bekend.”
Volgens het officiële verslag zei hij: “Mijn God, heb medelijden met mijn ziel en met dit arme volk.” Of hij die woorden echt zo heeft gezegd, weten we niet zeker. Ze kunnen ook later zijn opgeschreven zoals zijn aanhangers ze graag wilden horen.
“Oranje was al jaren een protestant toen de Opstand begon.”
Oranje werd luthers opgevoed, groeide daarna katholiek op aan het hof van Karel V en werd pas in 1573 calvinist. Hij wilde vooral vrijheid van geweten, ook voor katholieken.
Hoe weten we dit?
Er is een uitgebreid verslag van de moord en van het verhoor van Gerards, die bekende en uitlegde waarom hij het deed. Ook zijn er getuigenverklaringen van de mensen in het Prinsenhof. In 2019 kocht de Koninklijke Bibliotheek een brief van Filips II waarin de beloning aan de familie van Gerards wordt geregeld.
Wat merk je er nu nog van?
Het praalgraf in de Nieuwe Kerk in Delft is ontworpen door Hendrick de Keyser en was in 1623 klaar. Onder het praalgraf ligt de grafkelder van het Koninklijk Huis. Daar zijn sindsdien tientallen leden van de familie bijgezet, als laatste prins Bernhard in 2004.