Aanloop en oorzaken
Rond 1579 viel de Opstand uiteen in een noordelijk en een zuidelijk blok. Een aantal noordelijke gewesten sloot in januari 1579 de Unie van Utrecht om samen verder te vechten. Filips II bleef officieel hun vorst.
In 1580 verklaarde Filips II Willem van Oranje vogelvrij en loofde een beloning uit voor wie hem doodde. Oranje antwoordde met zijn Apologie, een felle verdediging van zichzelf. De breuk met de koning werd zo onvermijdelijk.
Wat er gebeurde
Op 26 juli 1581 namen de Staten-Generaal in Den Haag het Plakkaat van Verlatinghe aan. Daarin verklaarden ze dat Filips II zijn recht op de troon had verloren.
De redenering was dat een vorst er is voor zijn onderdanen. Een vorst die hen onderdrukt en hun privileges schendt, is een tiran. Dan mogen de onderdanen hem verlaten en een andere heer kiezen.
De opstandelingen wilden nog geen republiek. Ze boden de soevereiniteit aan de Franse hertog van Anjou aan. Toch wordt het plakkaat vaak een van de eerste onafhankelijkheidsverklaringen genoemd. Sommige historici zien er een voorbeeld in voor de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring van 1776.
Gevolgen
Wie een openbaar ambt had, moest een nieuwe eed afleggen en mocht de naam en het zegel van Filips II niet meer gebruiken. Munten, bevelen en vonnissen kregen een andere afzender. Zo werd de breuk in het dagelijks bestuur zichtbaar.
Een nieuwe vorst vinden lukte niet. De hertog van Anjou vertrok na een mislukte aanslag op Antwerpen in 1583, en ook de Franse koning en de Engelse koningin Elizabeth wezen de kroon af. Zo groeiden de opstandige gewesten bijna vanzelf naar een republiek.
Andere perspectieven
Niet alle gewesten deden mee. Overijssel wees het plakkaat in 1581 uitdrukkelijk af, en de zuidelijke, Franstalige gewesten hadden zich al eerder met de koning verzoend. Bovendien werden Brabant en Vlaanderen, die het plakkaat wél ondertekenden, in de jaren daarna grotendeels door de koning heroverd.
Voor Filips II was het plakkaat waardeloos: onderdanen konden hun vorst volgens hem niet afzetten. Hij bleef zich heer der Nederlanden noemen, en Spanje erkende de Republiek pas in 1648.
Veelvoorkomende misverstanden
“Met het plakkaat begon de Republiek.”
De Staten-Generaal zochten na 1581 juist een nieuwe vorst. Pas in 1588, toen dat steeds mislukte, gingen ze verder zonder vorst. De Republiek was dus geen plan, maar een uitkomst.
“Het plakkaat was de onafhankelijkheidsverklaring van Nederland.”
Het gaat over de gewesten die toen in opstand waren, waaronder Brabant en Vlaanderen. Die liggen nu grotendeels in België. Het was een verklaring dat de koning was afgezet, niet de oprichting van het Nederland van nu.
Hoe weten we dit?
Het ontwerp van de tekst, de minuut, wordt bewaard in het Nationaal Archief in Den Haag. Het verschilt weinig van de gedrukte versie. Omdat het een plakkaat was, een openbare bekendmaking, werd de tekst gedrukt en in de steden aangeplakt, zodat iedereen hem kon lezen.
Wat merk je er nu nog van?
Het Nationaal Archief toont het document af en toe bij tentoonstellingen. Het plakkaat wordt vaak genoemd als een van de bronnen van het idee dat burgers een heerser mogen afzetten die hun rechten schendt. Dat idee komt terug in de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring van 1776.