Aanloop en oorzaken
Johan van Oldenbarnevelt was als landsadvocaat van Holland de machtigste politicus van de Republiek. In 1609 sloot hij met Spanje het Twaalfjarig Bestand, tegen de zin van stadhouder Maurits, die liever doorvocht.
Tijdens het Bestand ontstond een felle ruzie onder protestantse theologen. De volgelingen van Arminius, de remonstranten, dachten milder over de vrije wil dan de strenge aanhangers van Gomarus. Oldenbarnevelt steunde de remonstranten, Maurits koos uiteindelijk voor de contraremonstranten.
Wat er gebeurde
In 1617 gaf Holland steden het recht eigen soldaten aan te nemen, de waardgelders. Maurits zag dat als een bedreiging van de eenheid van het leger. In augustus 1618 liet hij Oldenbarnevelt arresteren, samen met onder anderen Hugo de Groot.
Een speciale rechtbank veroordeelde Oldenbarnevelt voor het verstoren van de rust in staat en kerk. Op 13 mei 1619 werd hij op het Binnenhof in Den Haag onthoofd. Hij was 71 jaar oud.
Tegelijk besliste de Synode van Dordrecht in het voordeel van de contraremonstranten. Remonstrantse predikanten werden afgezet of verbannen. Het proces geldt nog altijd als een van de meest omstreden politieke processen uit de Nederlandse geschiedenis.
Gevolgen
Na de onthoofding was de macht van stadhouder Maurits groter dan ooit. De remonstranten werden vervolgd: hun predikanten werden verbannen en hun bijeenkomsten verboden. Pas na de dood van Maurits in 1625 werd de remonstrantse kerk weer gedoogd.
Het conflict tussen stadhouder en Staten, tussen een sterke leider en de macht van de gewesten, zou de hele geschiedenis van de Republiek blijven terugkomen, tot in de tijd van de patriotten.
Andere perspectieven
Voor zijn aanhangers was Oldenbarnevelt een staatsman die de Republiek had opgebouwd en onschuldig werd vermoord. Voor Maurits en de contraremonstranten was hij een gevaar voor de eenheid van land en geloof, en volgens sommigen zelfs een verrader die met Spanje heulde. Historici zien het proces nu vooral als een politieke afrekening.
Veelvoorkomende misverstanden
“Het ging alleen om een ruzie over geloof.”
De geloofsstrijd was de aanleiding, maar het ging ook om macht: wie had het laatste woord, de stadhouder of de Staten van Holland? En om de vraag of de oorlog met Spanje moest doorgaan.
“Oldenbarnevelt kreeg een eerlijk proces.”
Hij werd berecht door een speciaal samengestelde rechtbank, met veel tegenstanders als rechter. Hij mocht geen advocaat hebben en kreeg niet alle stukken te zien.
Hoe weten we dit?
De verslagen van het proces en de verhoren zijn bewaard, net als brieven van Oldenbarnevelt aan zijn familie vanuit de gevangenis. Pamfletten van beide kanten laten de felle publieke discussie zien. Ooggetuigen beschreven de terechtstelling op het Binnenhof.
Wat merk je er nu nog van?
In Den Haag staat een standbeeld van Oldenbarnevelt, onthuld door koningin Juliana, en ook bij het stadhuis van Rotterdam staat een beeld van hem. De remonstrantse broederschap bestaat nog steeds. De vraag of een proces politiek is of eerlijk, blijft actueel.