Aanloop en oorzaken
Na het Plakkaat van Verlatinghe zochten de opstandige gewesten een nieuwe vorst. De hertog van Anjou en daarna de Engelse graaf van Leicester kregen het gezag, maar beiden raakten in conflict met de Staten.
Ondertussen veroverde Parma grote delen van het zuiden, in 1585 ook Antwerpen. Tienduizenden protestanten en kooplieden vluchtten naar het noorden. Ze brachten kennis, kapitaal en handelscontacten mee.
In 1588 stuurde Filips II een grote vloot, de Armada, om Engeland aan te vallen. Daarna zou het Spaanse leger uit de Nederlanden de oversteek maken. De Armada werd verslagen en raakte door stormen grotendeels verloren. Dat gaf de opstandige gewesten lucht.
Wat er gebeurde
Toen Leicester eind 1587 vertrok, besloten de Staten-Generaal in 1588 het zonder vorst te doen. Zo ontstond de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden: Holland, Zeeland, Utrecht, Gelre, Overijssel, Friesland en Groningen.
Elk gewest bleef grotendeels zelfstandig en had één stem in de Staten-Generaal. Drenthe had een eigen bestuur, maar geen stem. Holland was het rijkst en had de meeste invloed. De landsadvocaat van Holland, Johan van Oldenbarnevelt, leidde het bestuur. Stadhouder Maurits voerde het leger aan.
De Republiek groeide uit tot een wereldmacht in handel en scheepvaart. Andere gebieden, zoals Staats-Brabant en later delen van Limburg, werden als generaliteitslanden bestuurd zonder eigen stem. De Republiek bestond tot 1795.
Gevolgen
In de tien jaar na 1588 heroverden Maurits en zijn neef Willem Lodewijk, de stadhouder van Friesland, een groot deel van het noorden en oosten. Maurits liet zijn soldaten als een van de eersten in Europa oefenen in het hanteren van wapens en marcheren. Zo werd een leger van huurlingen een gedisciplineerd leger.
Holland en Zeeland groeiden uit tot het centrum van de wereldhandel. Kooplieden uit Antwerpen brachten hun geld en contacten mee. In de jaren 1590 voeren Hollandse schepen voor het eerst naar het Middellandse Zeegebied, Rusland en Azië. Zo begon de Gouden Eeuw.
Andere perspectieven
De Republiek was geen democratie zoals nu. De macht lag bij een kleine groep rijke families in de steden, de regenten. Gewone burgers hadden weinig te zeggen, en vrouwen al helemaal niet.
Katholieken mochten hun geloof niet openlijk belijden. Ze kwamen samen in schuilkerken, die van buiten op gewone huizen leken. In de Generaliteitslanden, waar de meeste mensen katholiek waren, werden ze lang achtergesteld. Toch was er in de Republiek meer vrijheid van geweten dan in de meeste landen van Europa.
Veelvoorkomende misverstanden
“De stadhouder was een soort koning.”
De stadhouder was een dienaar van de Staten van een gewest, die hem benoemden. Hij voerde het leger aan en had invloed, maar de soevereiniteit lag bij de Staten. Wel kwamen de stadhouders bijna altijd uit de familie van Oranje-Nassau.
“De Republiek was één land met één regering.”
De Republiek was een verbond van zeven zelfstandige gewesten. Elk gewest had zijn eigen Staten, wetten en belastingen. Voor belangrijke besluiten in de Staten-Generaal moesten alle gewesten het eens zijn.
Hoe weten we dit?
De resoluties van de Staten-Generaal en de Staten van de gewesten zijn bijna allemaal bewaard en liggen in het Nationaal Archief en de provinciale archieven. Ze zijn deels digitaal te doorzoeken. Daarnaast zijn er brieven van Oldenbarnevelt en Maurits, en verslagen van buitenlandse gezanten die verbaasd waren over dit land zonder koning.
Wat merk je er nu nog van?
Het Nederlandse parlement heet nog altijd de Staten-Generaal, en de provincies hebben Provinciale Staten. De provincies zijn grotendeels de oude gewesten. Het Binnenhof in Den Haag, waar de Staten-Generaal toen al vergaderden, is nog steeds het centrum van de politiek.