Aanloop en oorzaken
In de oude steentijd wisselden koude ijstijden en warmere perioden elkaar af. Nederland was toen geen land aan zee maar een open vlakte waar grote dieren rondtrokken. Kleine groepen mensachtigen volgden die dieren. Ze trokken rond en bleven nooit lang op één plek, wat hun sporen schaars en kwetsbaar maakt.
In de zand- en grindgroeve Belvédère bij Maastricht kwamen bij het afgraven oude rivierafzettingen van de Maas bloot te liggen. Amateurarcheologen vonden er in 1980 bewerkte vuursteen, waarna archeologen van de Universiteit Leiden jarenlang onderzoek deden. De lagen waren goed bewaard gebleven, zodat ze konden zien waar de jagers precies hadden gewerkt.
Wat er gebeurde
De onderzoekers vonden vuurstenen werktuigen, afslagen en de botten van dieren zoals neushoorn, paard en hert. Menselijke botten zijn er niet gevonden. De werktuigen worden toegeschreven aan vroege Neanderthalers die hier ongeveer 250.000 tot 200.000 jaar geleden verbleven.
Uit de vondsten blijkt dat de jagers hun prooi ter plekke slachtten. Verhitte vuursteen wijst waarschijnlijk op het gebruik van vuur. Ook werden kleine resten rode oker gevonden, een kleurstof die mogelijk voor versiering of het bewerken van huiden werd gebruikt.
Belvédère behoort tot de oudste vindplaatsen van mensachtigen in Nederland. De vondsten helpen begrijpen hoe Neanderthalers leefden in een gebied dat telkens weer onder invloed van ijstijden stond.
Gevolgen
De vondsten in Belvédère lieten zien dat Neanderthalers geen domme holbewoners waren. Ze konden vuur gebruiken, jaagden in groepen op grote dieren en maakten zorgvuldig bewerkte werktuigen. Ze trokken door een landschap dat telkens veranderde door de ijstijden.
Uit een latere fase, rond 80.000 jaar geleden, zijn in dezelfde groeve ook resten van een kampement van Neanderthalers gevonden. Op dezelfde plek woonden veel later, rond 5000 voor Christus, ook de eerste boeren. Zo is de groeve een venster op honderdduizenden jaren geschiedenis.
Andere perspectieven
Lange tijd werden Neanderthalers voorgesteld als primitieve, half-dierlijke wezens. Toen in 1856 in het Neandertal bij Düsseldorf een schedel werd gevonden, dacht een bekende geleerde zelfs aan een zieke, misvormde mens. Inmiddels weten we dat ze vuur gebruikten, hun doden begroeven en kleurstoffen als oker gebruikten.
Veelvoorkomende misverstanden
“Neanderthalers zijn onze voorouders.”
Neanderthalers en moderne mensen hebben een gemeenschappelijke voorouder. Ze leefden een tijd naast elkaar en kregen soms samen kinderen. Daardoor hebben mensen buiten Afrika nu nog een klein deel, ongeveer 1 tot 2 procent, Neanderthaler-DNA.
“In Nederland zijn nooit botten van Neanderthalers gevonden.”
In Belvédère niet, maar wel elders. Voor de Zeeuwse kust werd een stuk schedel van een Neanderthaler opgevist, dat in 2009 werd gepresenteerd. Het kreeg de naam Krijn. Het is tot nu toe het enige Neanderthalerfossiel uit de Noordzee.
Hoe weten we dit?
Archeologen van de Universiteit Leiden groeven jarenlang in Belvédère. Ze legden van elk stuk vuursteen precies vast waar het lag. Door stukken die bij elkaar horen weer aan elkaar te passen, konden ze zien waar de jagers zaten te werken. De ouderdom bepaalden ze met verschillende dateringsmethoden.
Wat merk je er nu nog van?
Belvédère is een stuk van de stad Maastricht geworden; de kleigroeve is nog deels in gebruik. Vondsten zijn te zien in het Natuurhistorisch Museum Maastricht en in het Rijksmuseum van Oudheden. Al in 1829 werden in een grot bij Engis, vlak bij Luik, resten van een Neanderthaler gevonden, toen nog zonder dat men wist wat het was.