Aanloop en oorzaken
Na de Bataafse Opstand werd de Bataafse hoofdplaats bij Nijmegen verwoest. De Romeinen bouwden een nieuwe nederzetting op een andere plek, iets westelijker langs de Waal.
Op de Hunerberg kwam vanaf 71 een groot stenen legioenskamp voor het Tiende Legioen, Legio X Gemina. Duizenden soldaten en hun aanhang zorgden voor handel en bedrijvigheid in de omgeving. Rond het kamp ontstond een eigen dorp waar handelaren, ambachtslieden en families van soldaten woonden.
Wat er gebeurde
Rond 104 vertrok het legioen. In dezelfde periode kreeg de burgerlijke nederzetting onder keizer Trajanus marktrecht en een nieuwe naam: Ulpia Noviomagus Batavorum. Ulpia verwijst naar de familienaam van Trajanus.
Daarmee werd Nijmegen een erkende Romeinse stad met een eigen bestuur. Een stadsrecht zoals in de middeleeuwen was het niet, maar de nederzetting had wel een officiële status. Er kwamen openbare gebouwen, tempels en een badhuis. De stad was het bestuurlijk centrum van het Bataafse gebied.
Omdat dit de eerste nederzetting in Nederland was met zo’n Romeins stadsrecht, noemt Nijmegen zich de oudste stad van het land. In 2005 vierde de stad haar 2000-jarig bestaan, gerekend vanaf de eerste Romeinse vestiging.
Gevolgen
Na het vertrek van het Tiende Legioen, dat naar Aquincum aan de Donau ging, het huidige Boedapest, bleef Nijmegen een belangrijke plaats in het rivierengebied. De stad had een forum, tempels, een badhuis en mogelijk een amfitheater. Ook na de 3e eeuw bleef er bewoning, al werd de stad kleiner.
Op het Valkhof, dat in de Romeinse tijd al een versterking droeg, bouwde Karel de Grote later een palts. Zo bleef de plek eeuwenlang een centrum van macht.
Andere perspectieven
Voor de Bataven was de nieuwe stad een Romeinse plaats, gesticht na hun mislukte opstand. De Romeinen wilden hen zo dichter bij hun eigen bestuur hebben. Tegelijk werden veel Bataven er burger, handelaar of ambtenaar, en namen ze de Romeinse levenswijze over.
Veelvoorkomende misverstanden
“Nijmegen was de enige Romeinse stad in Nederland.”
Er was nog een tweede Romeinse stad: Forum Hadriani, bij het huidige Voorburg. Die kreeg rond 121 marktrecht van keizer Hadrianus en was de noordelijkste Romeinse stad op het Europese vasteland. Ook Maastricht en Heerlen waren grote Romeinse plaatsen, al hadden ze niet zo’n status.
“Nijmegen bestaat sinds 104 onafgebroken als stad.”
Na de Romeinse tijd liep de stad grotendeels leeg. Pas in de middeleeuwen groeide Nijmegen weer uit tot een echte stad. Toch is er waarschijnlijk altijd bewoning geweest op en rond het Valkhof.
Hoe weten we dit?
Het legioen liet zijn naam achter op duizenden dakpannen en bakstenen: LEG X G, Legio X Gemina. Daarmee is precies te zien welke gebouwen het legioen bouwde. Ook grafstenen, munten en een riool en waterleiding zijn gevonden. Dat Nijmegen rond 104 marktrecht kreeg, blijkt vooral uit de naam Ulpia, die naar keizer Trajanus verwijst.
Wat merk je er nu nog van?
Museum Het Valkhof toont de vondsten uit Romeins Nijmegen. In de stad zijn op verschillende plaatsen markeringen en reconstructies te zien, zoals delen van het legerkamp op de Hunerberg. In 2005 vierde Nijmegen dat het 2000 jaar geleden als Romeinse nederzetting begon.