Aanloop en oorzaken
Na de nederlaag in het Teutoburgerwoud bleven de Romeinen nog jaren actief ten noorden van de Rijn, onder meer bij de Friezen. Een permanente verovering lukte niet.
In 47 na Christus wilde veldheer Corbulo verder oprukken, maar keizer Claudius gaf hem opdracht zich terug te trekken achter de Rijn. Corbulo liet volgens de bronnen een kanaal graven tussen Rijn en Maas. Zijn soldaten moesten zo bezig blijven, en het kanaal maakte vervoer over water veiliger.
Wat er gebeurde
Vanaf dat moment werd de Rijn de vaste noordgrens van het rijk in deze streek. Langs de rivier verrezen forten, zoals bij Valkenburg, Woerden, Utrecht en Vechten, met wachttorens en een weg langs de oever. De Romeinen noemden zo’n grens limes.
De forten waren eerst van hout en aarde, later deels van steen. Er waren soldaten uit het hele rijk gelegerd, vaak hulptroepen uit de streek zelf. Rond de forten ontstonden dorpen van handelaren en ambachtslieden. Bij opgravingen zijn ook schepen gevonden, zoals bij De Meern, die voorraden over de Rijn vervoerden.
Ten zuiden van de grens raakte het land steeds meer Romeins, met steden, wegen en villa’s. In 2021 werd de Neder-Germaanse Limes, ook het Nederlandse deel, Werelderfgoed van UNESCO.
Gevolgen
Rond de forten ontstonden dorpen waar soldaten, hun gezinnen, handelaren en ambachtslieden woonden. Romeinse munten, aardewerk, wijn en olijfolie kwamen het rivierengebied binnen. Bewoners uit de streek dienden als hulptroepen en werden na vijfentwintig jaar diensttijd Romeins burger.
Op sommige plekken langs de Limes ontstonden later steden. Utrecht groeide uit het fort Traiectum, waar later Willibrord zijn kerk bouwde. Ook Woerden, Valkenburg en Katwijk hebben Romeinse wortels.
Andere perspectieven
Voor de Romeinen was de Limes een grens tussen beschaving en barbaren. Voor de mensen aan beide kanten was het eerder een zone van contact. Er werd over en weer gehandeld, er werd getrouwd, en Germanen dienden in het Romeinse leger. De grens scheidde, maar verbond ook.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Limes was een muur, zoals de Muur van Hadrianus.”
In Nederland was er geen muur. De Rijn zelf was de grens, met forten, wachttorens en een weg langs de oever. De Romeinen controleerden vooral het verkeer over en langs de rivier.
“De Limes lag langs de Rijn van nu.”
De Limes volgde de toenmalige loop van de Rijn, die nu de Oude Rijn en de Kromme Rijn heet. Die lag op veel plaatsen anders dan de grote rivieren van nu.
Hoe weten we dit?
Opgravingen bij forten als Valkenburg, Woerden en Vechten leveren veel kennis op. In De Meern bij Utrecht werd in 2003 een bijna compleet Romeins rivierschip gevonden, met een kajuit en spullen van de bemanning. Inscripties op grafstenen en altaren vertellen wie er woonden en waar ze vandaan kwamen. De Romeinse schrijver Tacitus beschrijft hoe Corbulo zijn soldaten een kanaal liet graven.
Wat merk je er nu nog van?
Sinds 2021 staat de Neder-Germaanse Limes op de werelderfgoedlijst van UNESCO, samen met de Duitse delen. In Castellum Hoge Woerd in De Meern is het Romeinse schip te zien. Op veel plaatsen langs de Oude Rijn zijn de omtrekken van forten in het landschap of in de bestrating aangegeven.