Aanloop en oorzaken
In de 8e eeuw groeide het Frankische rijk uit tot de grootste macht van West-Europa. De hofmeiers uit de familie van Pippijn hadden de echte macht. In 751 liet Pippijn de Korte zich tot koning kronen, met steun van de paus.
Na Pippijns dood in 768 werden zijn zonen Karel en Karloman koning. Toen Karloman in 771 stierf, regeerde Karel alleen. De Friezen waren toen al grotendeels onderworpen, maar de Saksen in het oosten nog niet.
Wat er gebeurde
Karel voerde bijna zijn hele regering oorlog. Hij versloeg de Longobarden in Italië en voerde ruim dertig jaar strijd tegen de Saksen. Rond 785 was ook het laatste vrije Friese gebied onderworpen. Op eerste kerstdag van het jaar 800 kroonde paus Leo III hem in Rome tot keizer.
Karel bestuurde zijn rijk met graven en met wetten die capitularia heetten. Hij liet de Friese wetten optekenen. Aan zijn hof in Aken verzamelde hij geleerden zoals Alcuinus. Zij zorgden voor beter onderwijs en nauwkeurig overgeschreven boeken.
In Nijmegen had Karel een paleis op het Valkhof. Hij stierf in 814 in Aken. Zijn kleinzonen verdeelden het rijk in 843 bij het Verdrag van Verdun.
Gevolgen
Karel bouwde een groot rijk dat werd bestuurd door graven, die land kregen in ruil voor trouw. Zo groeide het systeem van leenmannen en heren, dat we feodalisme noemen. Na zijn dood raakte het rijk verdeeld, en de graven werden steeds zelfstandiger.
Aan zijn hof werd gewerkt aan beter onderwijs en nauwkeurige boeken. Monniken schreven oude Latijnse teksten over in een nieuw, duidelijk handschrift. Veel klassieke teksten zijn alleen bewaard gebleven doordat ze in deze tijd werden overgeschreven.
Andere perspectieven
Voor de Saksen was Karel een veroveraar. De Saksenoorlogen duurden ruim dertig jaar. In 782 werden volgens de bronnen bij Verden 4500 Saksen gedood. Wie zich niet liet dopen, kon de doodstraf krijgen. De kerstening ging dus vaak met geweld.
Karel had ook contacten met de islamitische wereld. Hij stuurde gezanten naar kalief Haroen ar-Rashid in Bagdad, die hem onder meer een olifant schonk, Abul-Abbas. Die olifant reisde helemaal naar Aken.
Veelvoorkomende misverstanden
“Karel de Grote kon lezen en schrijven.”
Volgens zijn biograaf Einhard kon Karel wel lezen, maar had hij grote moeite met schrijven. Hij hield wastafeltjes onder zijn kussen om ’s nachts te oefenen, maar begon er te laat mee. Hij liet zijn brieven en wetten opschrijven door geleerden.
“Karel de Grote was een Fransman of een Duitser.”
Frankrijk en Duitsland bestonden nog niet. Karel was een Frank. Zowel Fransen als Duitsers zien hem als een van hun eerste grote vorsten, en hij wordt ook wel de vader van Europa genoemd.
Hoe weten we dit?
De belangrijkste bron is het leven van Karel door Einhard, die aan zijn hof leefde en het werk zo’n vijftien jaar na Karels dood schreef. Daarnaast zijn er de jaarboeken van het rijk, zijn wetten en oorkonden, en munten met zijn naam. In Aken is zijn paltskapel bewaard gebleven.
Wat merk je er nu nog van?
Op het Valkhof in Nijmegen stond een palts van Karel. Daarvan is niets meer over; de Sint-Nicolaaskapel die er nu staat, is van rond 1030. De stad Aken reikt sinds 1949 elk jaar de Karelsprijs uit aan mensen die zich voor de eenheid van Europa hebben ingezet. In de dom van Aken staat zijn reliekschrijn.