Aanloop en oorzaken
De Bataven woonden in het rivierengebied, rond het huidige Nijmegen en de Betuwe. Ze hoefden geen belasting te betalen, maar leverden wel veel soldaten aan het Romeinse leger. Bataafse ruiters stonden bekend om hun vaardigheid.
In 68 en 69 na Christus raakte het Romeinse Rijk in een burgeroorlog, het Vierkeizerjaar. Tegelijk groeide de onvrede onder de Bataven over harde ronselpraktijken. De Bataafse edelman Julius Civilis, zelf officier in Romeinse dienst, greep die kans. Hij zei aanvankelijk de kant te kiezen van Vespasianus, een van de kandidaten voor de keizerstroon.
Wat er gebeurde
Civilis bracht de Bataven en andere volken in opstand. Ze versloegen Romeinse eenheden en belegerden het legerkamp Vetera bij Xanten, dat zich ten slotte overgaf. Ook enkele Gallische groepen sloten zich aan.
Nadat Vespasianus keizer was geworden, stuurde hij een groot leger onder Petillius Cerialis. In 70 na Christus werden de opstandelingen verslagen en er volgden onderhandelingen. Hoe het met Civilis afliep, is onbekend. Onze belangrijkste bron is de Romeinse geschiedschrijver Tacitus.
Vanaf de 16e eeuw zagen Nederlanders de Bataven als hun dappere voorouders die tegen een overheerser vochten. Rembrandt schilderde de samenzwering van Civilis voor het Amsterdamse stadhuis.
Gevolgen
Na de opstand werd de Bataafse hoofdplaats bij Nijmegen verwoest. De Romeinen bouwden een nieuwe stad en een groot legerkamp op de Hunerberg. De Bataven bleven daarna soldaten leveren aan het Romeinse leger, zelfs als lijfwacht van de keizer.
In de 16e en 17e eeuw werd de opstand een nationale mythe. De opstandelingen tegen Spanje zagen zichzelf als nieuwe Bataven die vochten voor hun vrijheid. In 1795 heette de nieuwe staat de Bataafse Republiek, en de VOC noemde haar hoofdstad op Java Batavia.
Andere perspectieven
Volgens Tacitus was Civilis vooral uit op eigen macht, niet op vrijheid voor zijn volk. Hij koos eerst de kant van Vespasianus in de Romeinse burgeroorlog. Pas later werd het een opstand tegen Rome zelf. Het beeld van een dappere vrijheidsstrijder komt dus vooral uit latere eeuwen.
De Bataven waren geen vreemden voor Rome. Ze dienden al generaties in het Romeinse leger, en Civilis zelf was Romeins burger en officier. De opstand was daardoor ook een conflict binnen de Romeinse wereld.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Bataven zijn onze voorouders.”
De Bataven woonden in het rivierengebied, maar zij zijn niet de voorouders van alle Nederlanders. Na de Romeinse tijd vestigden zich veel nieuwe groepen. De Bataven werden in de 16e eeuw vooral als symbool gekozen.
“De Bataven wonnen hun vrijheid.”
De opstand werd in 70 na Christus neergeslagen. Daarna bleven de Bataven bondgenoten van Rome, en het rivierengebied bleef nog eeuwenlang Romeins.
Hoe weten we dit?
Bijna alles wat we over de opstand weten, komt uit de Historiae van Tacitus, die enkele tientallen jaren later schreef. Zijn verhaal houdt halverwege op, omdat de rest van zijn boek verloren is. Daardoor weten we niet hoe het met Civilis afliep. Archeologen vonden in Nijmegen de sporen van de verwoeste Bataafse hoofdplaats.
Wat merk je er nu nog van?
Rembrandts schilderij De samenzwering van Claudius Civilis werd teruggestuurd door het stadsbestuur van Amsterdam. Rembrandt sneed het daarna kleiner. Het overgebleven deel hangt nu in het Nationalmuseum in Stockholm. Namen als Batavia, de Betuwe en de Bataafse Republiek herinneren aan de Bataven.