Aanloop en oorzaken
Kooplieden en geleerden zoals Petrus Plancius dachten dat er ook een noordelijke route naar China en Indië moest zijn: langs de noordkust van Rusland. Die weg zou korter zijn dan de lange tocht om Afrika, en buiten bereik van Spanjaarden en Portugezen.
Willem Barentsz had al twee keer geprobeerd die noordoostelijke doorvaart te vinden. Beide keren hield het ijs de schepen tegen. In mei 1596 vertrok hij voor de derde keer, samen met schipper Jacob van Heemskerck.
Wat er gebeurde
Onderweg ontdekten ze Bereneiland en Spitsbergen. Barentsz voer daarna om de noordpunt van Nova Zembla heen, maar daar vroor zijn schip vast in het pakijs. Er zat niets anders op dan te overwinteren, ver boven de poolcirkel.
Van drijfhout en planken van het schip bouwden de zeventien mannen een huis van ongeveer tien bij zes meter: het Behouden Huys. Ze stookten vuur, vingen vossen en joegen op ijsberen. Maandenlang kwam de zon niet op. Niet iedereen overleefde de kou en de ziekte.
In juni 1597 zat het schip nog steeds vast. De mannen vertrokken in twee open sloepen. Barentsz stierf al na een week. Na een zware tocht bereikten de overlevenden Kola in Rusland, waar een Hollands schip hen meenam. Twaalf mannen kwamen thuis. Gerrit de Veer schreef een dagboek over de reis, dat in 1598 verscheen en heel populair werd.
Gevolgen
De noordoostelijke doorvaart bleek onbegaanbaar door het ijs. De kooplieden richtten zich daarna op de route om Afrika. Wel maakten de tochten van Barentsz de kaarten van het noorden veel beter, en Spitsbergen werd later een belangrijk gebied voor de Hollandse walvisvangst.
Het dagboek van Gerrit de Veer werd een bestseller en verscheen ook in andere talen. Het verhaal groeide uit tot een nationaal symbool van doorzettingsvermogen, mede door het gedicht dat Hendrik Tollens er in 1819 over schreef.
Andere perspectieven
De mannen waren niet de eersten in het gebied. Russische jagers en vissers, de Pomoren, voeren al langer langs Nova Zembla. Op de terugtocht kwamen de Hollanders hen tegen, en ze kregen eten en hulp. Zonder die ontmoeting hadden waarschijnlijk minder mannen het gehaald.
Veelvoorkomende misverstanden
“Willem Barentsz was de kapitein.”
De leiding lag bij Jacob van Heemskerck. Barentsz was de ervaren stuurman en navigator. Omdat hij in de verhalen de hoofdrol kreeg, is de Barentszzee naar hem vernoemd.
“Ze wilden naar de Noordpool.”
Het doel was niet de pool, maar een kortere zeeroute naar China en Indië, langs de noordkust van Rusland.
Hoe weten we dit?
Het dagboek van Gerrit de Veer beschrijft de tocht dag voor dag. In 1871 vond de Noorse walvisvaarder Elling Carlsen de resten van het Behouden Huys, met de spullen nog op hun plek. Vondsten kwamen in het Rijksmuseum. In 1876 werd er ook een briefje gevonden dat de mannen bij hun vertrek in de schoorsteen hadden achtergelaten. Tussen 1992 en 1995 onderzochten Nederlandse en Russische archeologen de plek opnieuw.
Wat merk je er nu nog van?
In het Rijksmuseum zijn voorwerpen uit het Behouden Huys te zien, zoals gereedschap, kookgerei en resten van boeken. De Barentszzee, Barentszburg en het Barentszeiland zijn naar hem vernoemd. In 2011 verscheen de film Nova Zembla over de overwintering.