Aanloop en oorzaken
Aan het eind van de 16e eeuw waren specerijen zoals peper, nootmuskaat en kruidnagel in Europa veel geld waard. De handel ermee was in handen van Portugal. Omdat de Republiek in oorlog was met Spanje, dat toen ook over Portugal heerste, konden Nederlandse kooplieden er steeds moeilijker aan komen.
Zeekaarten en reisverslagen, zoals die van Jan Huygen van Linschoten, lieten zien hoe de Portugezen naar Azië voeren. In 1594 richtten negen Amsterdamse kooplieden de Compagnie van Verre op. Ze rustten vier schepen uit om zelf specerijen te halen in Bantam, de grootste handelsplaats op Java.
Wat er gebeurde
Op 2 april 1595 vertrokken de Amsterdam, de Hollandia, de Mauritius en het kleine jacht Duyfken van Texel, met 249 man aan boord. Onderweg brak scheurbuik uit. Op een eilandje bij Madagaskar werden zeventig mannen begraven.
In juni 1596 kwamen de schepen in Bantam aan. Cornelis de Houtman, de leider van de kooplieden, kreeg ruzie over de prijs van de peper en werd gevangengenomen. De Hollanders beschoten de stad. Ook verderop langs de kust van Java en Madura vielen doden door hun wantrouwen en geweld.
In augustus 1597 kwamen drie schepen terug. Van de 249 opvarenden leefden er nog 87. De lading was klein en de opbrengst dekte net de kosten. Toch was bewezen dat Nederlanders zelf naar Azië konden varen. Er volgden snel nieuwe tochten, en in 1602 werd de VOC opgericht.
Gevolgen
Na de terugkeer werden in verschillende steden nieuwe compagnieën opgericht, de voorcompagnieën. Binnen een paar jaar voeren tientallen schepen naar Azië. De tweede tocht, onder Jacob van Neck, kwam in 1599 terug met een grote lading peper en leverde veel winst op. De compagnieën beconcurreerden elkaar zo hevig dat de Staten-Generaal ze in 1602 samenvoegden tot de VOC.
Cornelis de Houtman ging in 1598 opnieuw op reis, nu voor Zeeuwse kooplieden. In 1599 werd hij in Atjeh, op Sumatra, gedood. Zijn broer Frederick werd daar twee jaar gevangen gehouden. Hij leerde Maleis en publiceerde later het eerste woordenboek Nederlands-Maleis.
Andere perspectieven
Voor de mensen in Bantam waren de Hollanders niet de eerste buitenlandse handelaren. Chinezen, Arabieren, Bengalen, Turken en Portugezen dreven er al lang handel. Dat de nieuwkomers hun eigen prijs wilden afdwingen en daarbij geweld gebruikten, maakte een slechte eerste indruk. Het was een voorbode van hoe de VOC later zou optreden.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Eerste Schipvaart was een groot succes.”
Van de 249 mannen kwamen er 87 terug, een schip moest onderweg in brand gestoken worden omdat er te weinig bemanning over was, en de winst was klein. Het succes zat vooral in wat het bewees: Hollanders konden zelf de weg naar Azië vinden.
“De Hollanders ontdekten de route naar Indië.”
De Portugezen voeren al honderd jaar om Afrika heen naar Azië. De Hollanders gebruikten hun kennis, onder meer via de reisverslagen van Jan Huygen van Linschoten. De broers De Houtman waren eerder zelfs naar Lissabon gestuurd om informatie te verzamelen.
Hoe weten we dit?
Opvarenden hielden journaals bij, en in 1598 verscheen een gedrukt verslag van de reis, met prenten. Ook de brieven van de bewindhebbers van de Compagnie van Verre zijn bewaard. Ook Portugese brieven uit Azië beschrijven de komst van de Hollanders.
Wat merk je er nu nog van?
Twaalf sterrenbeelden aan de zuidelijke hemel gaan terug op deze reis, zoals de Toekan, de Kraanvogel en de Paradijsvogel. Ze worden nog steeds gebruikt. In Australië vaart een replica van de Duyfken, het jacht dat ook bij de Eerste Schipvaart was. Op Java wordt de komst van de Hollanders vooral herinnerd als het begin van de koloniale tijd.