Aanloop en oorzaken
Ten oosten van de Maas lagen de Landen van Overmaas: Valkenburg, Dalhem en ’s-Hertogenrade. Ze hoorden bij het hertogdom Brabant. Na de verovering van Maastricht in 1632 nam de Republiek ook een deel van dit gebied in.
Bij de Vrede van Munster in 1648 bleef onduidelijk wie de Landen van Overmaas precies bezat. Spanje en de Republiek maakten er allebei aanspraak op. Dat leidde jarenlang tot onzekerheid en conflicten.
Wat er gebeurde
Op 26 december 1661 sloten de Republiek en Spanje in Den Haag het Partagetraktaat, het verdelingsverdrag. Elk van de drie landen werd verdeeld in een Staats deel en een Spaans deel.
Zo ontstond een lappendeken van dorpen en heerlijkheden met verschillende heren, soms vlak naast elkaar. Wie door het gebied reisde, kon op korte afstand meerdere grenzen passeren. In het Staatse deel werd de gereformeerde kerk de officiële kerk, terwijl de bevolking grotendeels katholiek bleef.
Deze verdeling bleef met enkele wijzigingen bestaan tot de Franse tijd aan het eind van de 18e eeuw. Pas in de 19e eeuw groeide Zuid-Limburg samen tot een deel van de nieuwe provincie Limburg.
Gevolgen
De verdeling maakte Zuid-Limburg tot een ingewikkeld gebied, met dorpen die bij de Republiek hoorden naast dorpen die Spaans en later Oostenrijks waren. Dat had gevolgen voor belastingen, rechtspraak en geloof. In de Staatse dorpen moesten katholieken hun kerken soms delen of afstaan aan de gereformeerden.
Die lappendeken maakte het gebied ook aantrekkelijk voor smokkelaars en rondtrekkende benden, omdat ze snel van het ene rechtsgebied naar het andere konden vluchten. Dat speelde later mee bij de processen tegen de Bokkenrijders.
Andere perspectieven
Voor de Republiek en Spanje ging het om grenzen, inkomsten en veiligheid. Voor de inwoners betekende het dat hun dorp ineens een andere heer had, met andere regels, terwijl de buren aan de overkant van een beek nog onder de oude heer vielen. De bevolking bleef grotendeels katholiek, ook waar de gereformeerde kerk de officiële kerk werd.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Landen van Overmaas lagen ten westen van de Maas.”
Overmaas betekent “over de Maas”, gezien vanuit Brabant. De landen lagen ten oosten van de Maas, in het huidige Zuid-Limburg en het aangrenzende Belgische en Duitse gebied.
“Na 1661 was alles duidelijk geregeld.”
Ook na het verdrag bleven er onduidelijkheden en ruzies over grenzen en rechten. Pas met de Franse tijd verdween de lappendeken.
Hoe weten we dit?
De tekst van het Partagetraktaat en de kaarten waarop de verdeling werd ingetekend, zijn bewaard in archieven in Den Haag, Maastricht en Brussel. Lokale archieven laten zien welk dorp bij welke heer hoorde.
Wat merk je er nu nog van?
In Zuid-Limburg herinneren grenspalen en oude kerken nog aan de verdeling. Bij Kerkrade en Herzogenrath loopt de grens tussen Nederland en Duitsland dwars door de straat, de Nieuwstraat/Neustraße. Ook dat is een gevolg van eeuwen van verdeelde heerschappij.