Aanloop en oorzaken
Al tijdens de oorlog spraken de geallieerden af dat de nazileiders gestraft zouden worden. Over het hoe waren ze het eerst oneens: sommigen wilden standrechtelijke executies. Uiteindelijk kozen de VS, Groot-Brittannië, Frankrijk en de Sovjet-Unie voor een internationaal militair tribunaal.
Neurenberg werd gekozen omdat het justitiepaleis grotendeels intact was. De stad was bovendien de plek van de grote nazipartijdagen geweest.
Wat er gebeurde
Op 20 november 1945 begon het proces tegen 24 kopstukken, onder wie Hermann Göring, Rudolf Hess en Joachim von Ribbentrop. Eén verdachte pleegde vooraf zelfmoord en één werd te ziek verklaard. Martin Bormann werd bij verstek berecht. De aanklachten waren samenzwering, misdaden tegen de vrede, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid.
De aanklagers gebruikten vooral Duitse documenten en filmbeelden uit de kampen. Ook overlevenden en daders getuigden.
Op 1 oktober 1946 volgde het vonnis: twaalf doodstraffen, zeven gevangenisstraffen en drie vrijspraken. Onder de ter dood veroordeelden was Arthur Seyss-Inquart, de rijkscommissaris voor Nederland. Göring pleegde zelfmoord vlak voor de executies op 16 oktober.
Gevolgen
Het proces legde de basis voor het internationaal strafrecht. In 1948 volgde het Genocideverdrag, en in 2002 opende in Den Haag het Internationaal Strafhof, dat individuele leiders kan berechten voor genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid.
Na het hoofdproces volgden in Neurenberg nog twaalf processen tegen onder anderen artsen, juristen, industriëlen en SS-officieren.
Andere perspectieven
Critici spraken van overwinnaarsjustitie: misdaden van de geallieerden zelf werden niet berecht. De Sovjet-Unie probeerde de moord op Poolse officieren bij Katyn, die zij zelf had gepleegd, aan Duitsland toe te schrijven. Toch legde het proces vast dat leiders persoonlijk verantwoordelijk zijn en dat bevel geen excuus is. In Tokio volgde een vergelijkbaar tribunaal. De Neurenbergse beginselen zijn een basis voor het Internationaal Strafhof in Den Haag.
Veelvoorkomende misverstanden
“Na de oorlog werden alle nazi’s gestraft.”
Alleen een klein deel van de daders werd berecht. Veel daders keerden in het naoorlogse Duitsland gewoon terug in hun beroep. Pas later volgden processen als dat tegen Adolf Eichmann in Jeruzalem in 1961 en de Auschwitzprocessen in Frankfurt.
Hoe weten we dit?
Alle zittingen werden vastgelegd in verslagen, geluidsopnamen en filmbeelden, die openbaar zijn. Het proces zelf was een belangrijk moment in het verzamelen van bewijs over de nazimisdaden: duizenden Duitse documenten werden er voor het eerst gebruikt.
Wat merk je er nu nog van?
De rechtszaal in Neurenberg, zaal 600, is nu een museum. Den Haag noemt zich de internationale stad van vrede en recht, met onder meer het Internationaal Strafhof.