Aanloop en oorzaken
Sinds de zomer van 1941 vermoordden Duitse eenheden in de bezette Sovjet-Unie honderdduizenden Joden. In december 1941 begon het vergassen in Chełmno in bezet Polen. De beslissing om alle Joden van Europa te vermoorden was in de loop van 1941 genomen.
Hermann Göring had Reinhard Heydrich, hoofd van de Sicherheitspolizei en de SD, opdracht gegeven de ‘Endlösung’ voor te bereiden. Heydrich wilde dat alle ministeries en diensten onder zijn leiding samenwerkten.
Wat er gebeurde
Op 20 januari 1942 kwamen vijftien hoge ambtenaren en SS-officieren bijeen in een villa aan de Großer Wannsee bij Berlijn. Het overleg duurde ongeveer anderhalf uur. Adolf Eichmann maakte het verslag.
Het verslag noemde ca. 11 miljoen Joden in Europa, ook in landen die Duitsland nog niet had bezet. Voor Nederland ging het om ca. 160.000. Het verslag gebruikte verhullende taal zoals ‘evacuatie naar het oosten’, maar de bedoeling was duidelijk.
Er werd onder meer gesproken over wie als Jood gold en wat er met ‘halfjoden’ moest gebeuren. Na de conferentie werden de deportaties uit heel Europa versneld. Vanaf het voorjaar van 1942 werden de vernietigingskampen Bełżec, Sobibor en Treblinka in gebruik genomen.
Gevolgen
Na de conferentie werkten ministeries, politie, SS en spoorwegen nauw samen bij de deportatie van Joden uit heel Europa. In 1942 werden de meeste slachtoffers van de Holocaust vermoord. Ook de deportaties uit Nederland begonnen dat jaar.
Van de ongeveer elf miljoen Joden in het verslag werden er uiteindelijk zo’n zes miljoen vermoord.
Andere perspectieven
Het verslag is een van de meest schokkende documenten van de Holocaust, omdat het laat zien hoe zakelijk en bureaucratisch de moord werd voorbereid. Er werd door geen enkele deelnemer bezwaar gemaakt. Na de oorlog werd een exemplaar van het verslag gevonden. De villa is sinds 1992 een gedenkplaats en documentatiecentrum.
Veelvoorkomende misverstanden
“Op de Wannseeconferentie werd besloten tot de Holocaust.”
Het besluit om de Joden te vermoorden was al eerder genomen, en de massamoord was al begonnen. Op de conferentie ging het vooral om de organisatie en samenwerking tussen de diensten.
Hoe weten we dit?
Er werden dertig exemplaren van het verslag gemaakt. Er is er maar één bewaard gebleven: nummer 16, van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Dat werd in 1947 gevonden door de Amerikaanse aanklager Robert Kempner, die bewijs zocht voor de processen in Neurenberg.
Wat merk je er nu nog van?
De villa aan de Wannsee is sinds 1992 een gedenk- en onderwijsplaats. Er komen veel scholieren en studenten, en er worden ook cursussen gegeven voor ambtenaren en politie over hun verantwoordelijkheid.