Aanloop en oorzaken
Auschwitz bij de Poolse stad Oświęcim was het grootste concentratie- en vernietigingskamp van nazi-Duitsland. Het bestond uit drie hoofdkampen: Auschwitz I, Birkenau en Monowitz, plus tientallen buitenkampen. Vanuit heel Europa, ook vanuit Westerbork, reden er treinen naartoe.
In Birkenau werden de meeste gedeporteerden direct na aankomst in gaskamers vermoord. Anderen moesten dwangarbeid verrichten. In het najaar van 1944 begon de SS sporen te wissen: documenten werden verbrand en gaskamers opgeblazen.
Wat er gebeurde
Half januari 1945 naderde het Rode Leger. De SS dreef ongeveer 56.000 tot 60.000 gevangenen te voet en in open goederenwagons naar het westen. Tijdens deze dodenmarsen stierven duizenden mensen door kou, uitputting of kogels.
Ongeveer 7000 gevangenen bleven achter, vooral zieken en zwakken. Op 27 januari 1945 bereikten Sovjetsoldaten de kampen. Ze vonden er ook duizenden lijken en grote hoeveelheden kleding, schoenen en haar van vermoorde mensen.
Medisch personeel en het Poolse Rode Kruis probeerden de overlevenden te verzorgen. Ondanks die hulp stierven velen nog in de weken daarna.
Gevolgen
De bevrijding kreeg in 1945 weinig aandacht in de westerse pers. De wereld schrok pas echt toen in april Britse en Amerikaanse soldaten kampen als Bergen-Belsen, Buchenwald en Dachau bereikten en de beelden de bioscopen in gingen.
Auschwitz werd later het symbool van de Holocaust. In 2005 riepen de Verenigde Naties 27 januari uit tot Internationale Holocaustherdenkingsdag.
Andere perspectieven
In Auschwitz werden naar schatting 1,1 miljoen mensen vermoord. Ongeveer 1 miljoen van hen waren Joden. Andere slachtoffers waren Poolse politieke gevangenen, Roma en Sinti, Sovjetkrijgsgevangenen en anderen. Ongeveer 60.000 Joden uit Nederland werden naar Auschwitz gedeporteerd; slechts een klein deel van hen overleefde. Onder de bevrijden waren Otto Frank en de Italiaanse schrijver Primo Levi. Sinds 2005 is 27 januari de Internationale Holocaustherdenkingsdag.
Veelvoorkomende misverstanden
“Auschwitz was het eerste kamp dat werd bevrijd.”
Het Rode Leger bevrijdde in juli 1944 al Majdanek bij Lublin. De kampen Bełżec, Sobibor en Treblinka hadden de nazi’s al in 1943 afgebroken en de sporen gewist.
Hoe weten we dit?
Er zijn duizenden getuigenissen van overlevenden, Duitse documenten en processtukken. Een unieke bron is het Auschwitz-album, met foto’s die de SS in 1944 maakte van de aankomst van een trein met Hongaarse Joden. Ook gevangenen van het Sonderkommando maakten in het geheim foto’s en begroeven teksten, die na de oorlog werden gevonden.
Wat merk je er nu nog van?
Auschwitz-Birkenau is een museum en staat sinds 1979 op de Werelderfgoedlijst. In Amsterdam wordt elk jaar eind januari de Nationale Holocaust Herdenking gehouden bij het Spiegelmonument ‘Nooit meer Auschwitz’ in het Wertheimpark.