Aanloop en oorzaken
Na de verovering van Gallië door Caesar werd de Rijn een grensrivier tussen Romeins gebied en het land van de Germanen. Keizer Augustus wilde dat gebied verder uitbreiden, misschien tot aan de Elbe.
Hij gaf die taak aan zijn stiefzoon Drusus. Om troepen en voorraden te kunnen verplaatsen, waren legerkampen en waterwegen in het rivierengebied nodig. De rivieren vormden handige routes richting de Noordzee en het noorden.
Wat er gebeurde
Vanaf 12 voor Christus trok Drusus met zijn legers Germanië binnen, deels over land en deels over het water. Volgens de bronnen liet hij een kanaal graven, de Fossa Drusiana, mogelijk tussen Rijn en IJssel.
Op de Hunerberg in Nijmegen lag rond deze tijd een groot legerkamp. Ook elders langs de Rijn verschenen Romeinse steunpunten. Drusus overleed in 9 voor Christus na een val van zijn paard.
In 9 na Christus werden drie Romeinse legioenen onder Varus vernietigd in het Teutoburgerwoud. Daarna gaf Rome de verovering van Germanië geleidelijk op. Zo werd de Rijn de blijvende grens. Ten noorden ervan bleven Germaanse volken zoals de Friezen zelfstandig, al dreven ze wel handel met de Romeinen.
Gevolgen
Ook na de Varusslag bleven de Romeinen nog enkele jaren actief ten noorden van de Rijn. Germanicus voerde tussen 14 en 16 na Christus grote veldtochten, deels met een vloot die via de Nederlandse wateren naar de Eems voer. Bij Velsen lag een Romeins fort aan de kust. Daarna trokken de Romeinen zich terug.
De Rijn werd een grens waar twee werelden elkaar raakten. Ten zuiden ontstonden forten, wegen en later steden. Ten noorden woonden Germaanse volken die handel dreven met de Romeinen, en soms ook met hen in oorlog waren.
Andere perspectieven
Voor de Friezen was de Romeinse overheersing niet altijd mild. Ze moesten belasting betalen in runderhuiden. Toen de Romeinse bevelhebber Olennius eiste dat de huiden zo groot moesten zijn als die van oerossen, konden de Friezen niet betalen. Hun vee, hun land en uiteindelijk hun vrouwen en kinderen werden afgenomen. In het jaar 28 kwamen ze in opstand en hingen ze de belastinginners op.
Voor de Bataven, die in het rivierengebied woonden, was het bondgenootschap met Rome juist voordelig. Zij hoefden geen belasting te betalen, maar leverden soldaten. Zo verschilde de verhouding met Rome per volk.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Romeinen veroverden heel Nederland.”
Alleen het gebied ten zuiden van de Rijn hoorde blijvend bij het Romeinse Rijk. Het noorden, waar de Friezen woonden, bleef zelfstandig, al hadden de Romeinen er af en toe invloed en dreven ze er handel.
“De Varusslag vond plaats in het Teutoburgerwoud.”
Zo heet de slag nog altijd, maar archeologen vonden vanaf 1987 bij Kalkriese, ten noorden van Osnabrück, duizenden Romeinse voorwerpen, waaronder een ijzeren ruitermasker. Daar vond de slag waarschijnlijk plaats.
Hoe weten we dit?
Romeinse schrijvers als Tacitus en Suetonius beschrijven de veldtochten. Archeologen vonden legerkampen in Nijmegen en bij Velsen, met munten, wapens en aardewerk die precies te dateren zijn. De Fossa Drusiana is nog niet met zekerheid teruggevonden. Over de juiste plek wordt nog steeds gediscussieerd.
Wat merk je er nu nog van?
In Nijmegen zijn op de Hunerberg en het Kops Plateau resten van de vroegste legerkampen gevonden; het Museum Het Valkhof toont de vondsten. Bij Kalkriese is een museum en park over de Varusslag. Het Romeinse verleden van het rivierengebied is ook een thema in de vele Romeinse festivals en reconstructies in Nijmegen.