Aanloop en oorzaken
In maart 1918 meldden zich in een Amerikaans legerkamp in Kansas veel soldaten met hoge koorts. Of de ziekte daar ontstond, is onzeker: ook Frankrijk en China worden als mogelijke oorsprong genoemd. Zeker is dat het virus zich via legerkampen, troepenschepen en treinen snel verspreidde.
De ziekte heette Spaanse griep omdat de pers in het neutrale Spanje vrij mocht berichten, ook over de ziekte van koning Alfonso XIII. In de oorlogvoerende landen hield de censuur het nieuws kort.
Wat er gebeurde
De eerste golf in het voorjaar van 1918 was nog relatief mild. De tweede golf, in het najaar van 1918, was veel dodelijker. Veel slachtoffers stierven aan een longontsteking die op de griep volgde.
Opvallend was dat vooral jonge volwassenen tussen de twintig en veertig stierven. Ziekenhuizen raakten overvol, scholen en theaters sloten en er waren te weinig doodskisten en doodgravers.
Een derde golf volgde begin 1919. Wereldwijd raakte naar schatting een derde van de wereldbevolking besmet. Ook in Nederland stierven tienduizenden mensen.
Gevolgen
De Spaanse griep doodde in ruim een jaar meer mensen dan de hele oorlog. In veel landen leidde dat tot meer aandacht voor volksgezondheid, met betere registratie van ziektes en meer internationale samenwerking op het gebied van gezondheid.
In veel gezinnen vielen ouders weg, waardoor kinderen wees werden. Omdat vooral jonge volwassenen stierven, waren de gevolgen voor gezinnen en de economie extra groot.
Andere perspectieven
De griep trof koloniën en arme gebieden het zwaarst. In Brits-Indië stierven naar schatting ruim tien miljoen mensen. Voor Java lopen de schattingen uiteen van ca. 1,5 tot ruim 4 miljoen doden. Op West-Samoa stierf ongeveer een op de vijf inwoners nadat een besmet schip uit Nieuw-Zeeland was aangekomen. Aan het front verzwakte de ziekte legers aan beide kanten en ook het Duitse lenteoffensief had er last van.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Spaanse griep kwam uit Spanje.”
Spanje was neutraal en had geen oorlogscensuur, dus daar werd er openlijk over geschreven. Daardoor leek het een Spaanse ziekte. Waar het virus echt ontstond, is nog steeds onbekend.
“In 1918 wisten artsen dat griep door een virus komt.”
Veel artsen dachten aan een bacterie. Het griepvirus werd pas in de jaren dertig ontdekt. Daardoor waren er geen goede medicijnen of vaccins, en antibiotica tegen de longontstekingen bestonden ook nog niet.
Hoe weten we dit?
De sterfte is af te lezen uit overlijdensregisters en krantenberichten, al is het aantal doden in veel landen nooit goed geteld. In 2005 wisten wetenschappers het virus van 1918 te reconstrueren uit bewaarde longweefsels van slachtoffers, onder wie een vrouw die in de bevroren grond van Alaska was begraven.
Wat merk je er nu nog van?
Tijdens de coronapandemie werd de Spaanse griep vaak als vergelijking gebruikt, bijvoorbeeld bij maatregelen als het sluiten van scholen en het dragen van mondkapjes, die in 1918 ook al werden toegepast. Afstammelingen van het virus van 1918 circuleren nog steeds als gewone griep.