Aanloop en oorzaken
Na de Oktoberrevolutie wilden de bolsjewieken zo snel mogelijk vrede. In december 1917 sloten ze een wapenstilstand met Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, het Ottomaanse Rijk en Bulgarije. In de stad Brest-Litovsk, in het huidige Wit-Rusland, begonnen onderhandelingen.
Duitsland eiste grote gebieden. De Russische onderhandelaar Trotski probeerde tijd te rekken, in de hoop dat ook in Duitsland een revolutie zou uitbreken. Hij weigerde te tekenen maar verklaarde de oorlog toch voorbij.
Wat er gebeurde
Op 9 februari 1918 sloten de Centrale Mogendheden een aparte vrede met een Oekraïense regering, die graan beloofde. Kort daarna hervatte het Duitse leger de opmars en rukte honderden kilometers op zonder veel tegenstand.
Lenin drong er bij zijn partij op aan toch te tekenen, hoe zwaar de voorwaarden ook waren. Op 3 maart 1918 werd het verdrag ondertekend.
Rusland stond Polen, Litouwen, Letland, Estland, Finland en Oekraïne af of moest ze opgeven. Daar woonde ongeveer een derde van de bevolking en lag het grootste deel van de steenkoolmijnen en zware industrie. In het zuiden kreeg het Ottomaanse Rijk Kars, Ardahan en Batoem.
Gevolgen
Rusland stapte uit de oorlog, en Duitsland kon zijn troepen naar het westen sturen voor een laatste grote aanval. Toch bleven er honderdduizenden Duitse soldaten in het oosten nodig om het enorme bezette gebied te beheersen.
Na de Duitse nederlaag werd het verdrag geschrapt, maar de landen die zich hadden losgemaakt, bleven bestaan. Finland, Estland, Letland, Litouwen en Polen werden onafhankelijk. Het idee van een Duits rijk in het oosten verdween niet: Hitler pakte het later weer op met zijn plannen voor ‘leefruimte’.
Andere perspectieven
Voor Duitsland leek het een grote overwinning, maar de bezetting van het oosten bond nog altijd veel troepen. Voor veel Russen was het een vernedering, en een deel van de linkse sociaal-revolutionairen brak met de bolsjewieken. Voor Finnen, Esten, Letten, Litouwers en Polen opende het de weg naar onafhankelijkheid. Na de Duitse nederlaag werd het verdrag in november 1918 ongeldig verklaard.
Veelvoorkomende misverstanden
“Het Verdrag van Versailles was de zwaarste vrede van de oorlog.”
De vrede die Duitsland een jaar eerder aan Rusland oplegde, was veel zwaarder. Rusland verloor ongeveer een derde van zijn bevolking en het grootste deel van zijn industrie. Historici gebruiken dat vaak om te laten zien hoe Duitsland zelf een overwinningsvrede had willen sluiten.
Hoe weten we dit?
Van de onderhandelingen zijn uitgebreide verslagen bewaard, omdat de bolsjewieken ze openbaar maakten om de wereld te laten zien wat Duitsland eiste. Ook Trotski en de Duitse onderhandelaars schreven er later over.
Wat merk je er nu nog van?
Finland viert zijn onafhankelijkheid op 6 december, Litouwen op 16 februari en Estland op 24 februari, allemaal uit deze maanden. In de Oekraïense geschiedenis is deze korte periode van eigen staat belangrijk.