Aanloop en oorzaken
Na de oprichting van de VOC wilden de Nederlanders weten wat er ten zuiden van hun handelsposten lag. Er gingen verhalen over een groot onbekend Zuidland, en over goud op Nieuw-Guinea.
Schipper Willem Janszoon kreeg in Bantam de opdracht om met het kleine jacht Duyfken Nieuw-Guinea en de landen daarachter te verkennen. Op 18 november 1605 vertrok hij, samen met de koopman Jan Lodewijksz van Rosengeyn.
Wat er gebeurde
Langs de kust van Nieuw-Guinea gingen de zeelieden een paar keer aan land. Bij een van die landingen werden acht matrozen gedood. Daarna zeilde de Duyfken naar het zuiden, over de Arafurazee.
Eind februari 1606 zag de bemanning opnieuw land: het schiereiland Kaap York in het noorden van Australië. Janszoon volgde de kust ongeveer 320 kilometer naar het zuiden, tot een kaap die hij Keerweer noemde. Daar keerde hij om. Bij het verkennen van een rivier werd een matroos gedood door een speer.
Janszoon dacht dat het land bij Nieuw-Guinea hoorde en vond het arm. De VOC zag er geen handel in. Het scheepsjournaal is verloren gegaan; we kennen de reis vooral uit kaarten en latere verslagen. Toch is het de eerste goed beschreven landing van Europeanen in Australië. Er volgden meer Nederlandse schepen, en het land heette lange tijd Nieuw-Holland.
Gevolgen
Na Janszoon volgden meer Nederlandse schepen langs de kusten van Australië. Dirk Hartog liet in 1616 een tinnen bord achter op een eiland aan de westkust. In 1642 en 1644 voer Abel Tasman rond het continent. Op kaarten van de Republiek kreeg het land de naam Nieuw-Holland.
De VOC zag er geen handelsmogelijkheden en vestigde er geen nederzetting. Pas na de reis van de Brit James Cook in 1770 begonnen de Britten in 1788 een kolonie in Australië.
Andere perspectieven
Australië hoefde niet ontdekt te worden: Aboriginals wonen er al minstens 50.000 jaar. Op Kaap York leefden onder meer de voorouders van de Wik-volken. Voor hen was de Duyfken een schip met vreemdelingen die zonder te vragen hun land betraden. Hun eigen verhalen over de eerste ontmoetingen zijn mondeling doorgegeven.
Veelvoorkomende misverstanden
“Abel Tasman was de eerste Europeaan in Australië.”
Willem Janszoon was hem bijna veertig jaar voor. Ook Dirk Hartog kwam eerder. Tasman is wel bekend omdat hij Tasmanië en Nieuw-Zeeland bereikte.
“James Cook ontdekte Australië.”
Cook kwam pas in 1770, ruim 160 jaar na Janszoon. En de Aboriginals woonden er toen al tienduizenden jaren.
Hoe weten we dit?
Het scheepsjournaal van de Duyfken is verloren gegaan. De reis is bekend uit een kaart die op basis van het journaal werd gemaakt, en uit verslagen van latere VOC-reizen. De Wik-volken van Kaap York hebben eigen verhalen over de eerste ontmoeting, die mondeling zijn doorgegeven.
Wat merk je er nu nog van?
In Australië werd in 2006 groots herdacht dat de Duyfken vierhonderd jaar eerder aankwam. Er is een replica van het schip gebouwd, die door Australië en Nederland heeft gevaren. Plaatsnamen als Kaap Keerweer herinneren nog aan de reis.