Aanloop en oorzaken
Nederlandse schepen op weg naar Batavia waren al eerder op de westkust van Australië gestuit. Maar hoe groot dat land was, en of er nog een groot zuidelijk continent lag, wist niemand. Gouverneur-generaal Antonio van Diemen wilde het laten uitzoeken, in de hoop op nieuwe handel.
Abel Tasman uit Lutjegast in Groningen voer al jaren voor de VOC, onder meer naar Japan en Taiwan. Op 14 augustus 1642 vertrok hij uit Batavia met twee schepen, de Heemskerck en de Zeehaen.
Wat er gebeurde
Via Mauritius zeilde Tasman ver naar het zuiden en oosten. Op 24 november 1642 zag hij land, dat hij Anthoonij van Diemenslandt noemde, naar zijn opdrachtgever. Nu heet het Tasmanië. De bemanning hoorde muziek en zag rook, maar ontmoette niemand.
Op 13 december zag de bemanning de bergen van het Zuidereiland van Nieuw-Zeeland. In een baai in het noorden kwamen Māori met kano’s op de schepen af. De volgende dag werden vier matrozen van de Zeehaen gedood. Tasman noemde de plek Moordenaarsbaai en voer verder.
Via Tonga, Fiji en Nieuw-Guinea kwam hij op 15 juni 1643 terug in Batavia. De VOC was teleurgesteld, want hij had geen rijke handelsgebieden gevonden. Toch veranderde de wereldkaart. Kaartmakers noemden het nieuwe land later Nova Zeelandia, naar de provincie Zeeland: Nieuw-Zeeland.
Gevolgen
In 1644 voer Tasman opnieuw uit, nu langs de noordkust van Australië. Daarmee werd duidelijk dat Nieuw-Holland een groot land was, maar niet dat het een eiland-continent was. De VOC zag er geen handel in en stuurde geen nieuwe grote expedities.
Ruim een eeuw later, in 1769 en 1770, bracht de Brit James Cook Nieuw-Zeeland en de oostkust van Australië in kaart. De Britten vestigden er daarna koloniën. De Nederlandse namen bleven gedeeltelijk bestaan: Tasmanië, de Tasmanzee en Nieuw-Zeeland.
Andere perspectieven
Voor de Māori van Ngāti Tūmatakōkiri was de baai hun eigen gebied. Waarschijnlijk vatten ze de trompetsignalen van de Nederlanders op als een uitdaging tot een gevecht. Nu heet de baai Golden Bay. Tasmanië was al tienduizenden jaren bewoond door Aboriginals, Nieuw-Zeeland sinds ongeveer 1300 door de voorouders van de Māori.
Veelvoorkomende misverstanden
“Tasman ging in Nieuw-Zeeland aan land.”
Tasman zette geen voet aan wal in Nieuw-Zeeland. Na de botsing met de Māori in de baai voer hij verder zonder aan land te gaan. Op Tasmanië liet hij wel een timmerman naar de kust zwemmen om een vlag te planten.
“Tasman ontdekte dat Australië een eiland is.”
Tasman voer om Australië heen zonder het te zien, en wist dus niet hoe het precies in elkaar zat. Dat Australië een continent is, werd pas later duidelijk.
Hoe weten we dit?
Het scheepsjournaal van Tasman is bewaard gebleven, met tekeningen van de kust en van de ontmoeting met de Māori. Het ligt in het Nationaal Archief in Den Haag. De Māori van Golden Bay hebben hun eigen verhalen over de ontmoeting mondeling doorgegeven.
Wat merk je er nu nog van?
In Nieuw-Zeeland zijn een nationaal park, een gletsjer, een rivier en een zee naar Tasman genoemd. In Lutjegast staat een museum over zijn leven. In 1988 onthulde koningin Beatrix in Hobart op Tasmanië een monument voor hem. Bij herdenkingen spelen ook de Māori-verhalen nu een belangrijke rol.