Aanloop en oorzaken
Lang dachten geleerden dat er op het zuidelijk halfrond een groot continent moest liggen: het Zuidland. De Zeeuwse kaartmaker Arent Roggeveen wilde het gaan zoeken, maar overleed voordat het ervan kwam.
Zijn zoon Jacob Roggeveen, jurist en oud-medewerker van de VOC, zette het plan door. Op 1 augustus 1721 vertrok hij op 62-jarige leeftijd van Texel, in dienst van de West-Indische Compagnie, met drie schepen en 244 man.
Wat er gebeurde
De schepen voeren om Kaap Hoorn de Grote Oceaan in. Op 5 april 1722, paaszondag, zagen ze een onbekend eiland. Roggeveen noemde het Paaseiland. Bewoners kwamen met kano’s naar de schepen en gingen aan boord.
Op 10 april ging Roggeveen met 134 man aan land. Door zenuwachtigheid openden enkele soldaten het vuur. Ongeveer tien bewoners werden gedood of gewond. Daarna werden er toch geschenken geruild. De Nederlanders verbaasden zich over de enorme stenen beelden: de moai.
Het Zuidland vonden ze niet, want het bestond niet. Eén schip leed schipbreuk en veel opvarenden stierven. In Batavia nam de VOC de schepen in beslag, omdat Roggeveen in haar handelsgebied was gekomen. Minder dan de helft van de bemanning kwam terug in Nederland.
Gevolgen
De reis vond het Zuidland niet, maar bracht wel nieuwe eilanden in kaart. Na Paaseiland bezochten de schepen onder meer Makatea en de Samoa-eilanden. Roggeveen was de eerste Europeaan die Samoa zag.
Na Roggeveen kwamen andere Europeanen naar Paaseiland, zoals de Spanjaarden in 1770 en James Cook in 1774. In de 19e eeuw voerden slavenhandelaren duizenden Rapanui af, en ziektes deden de rest. Rond 1877 waren er nog maar ruim honderd Rapanui over. In 1888 werd het eiland door Chili ingelijfd.
Andere perspectieven
De Rapanui woonden al eeuwen op het eiland. Ze hadden er akkers aangelegd en de moai opgericht als beelden van hun voorouders. Het bezoek van Roggeveen was hun eerste bekende contact met Europeanen, en het begon met doden. In de eeuw daarna volgden meer bezoekers, slavenhandelaren en ziektes, waardoor de bevolking sterk kromp.
Veelvoorkomende misverstanden
“Roggeveen ontdekte een onbewoond eiland.”
Het eiland werd al eeuwen bewoond door de Rapanui, die er de moai hadden gemaakt. Roggeveen was alleen de eerste Europeaan die er kwam.
“De Rapanui vernielden zelf hun eiland door alle bomen om te hakken.”
Dat verhaal is lang verteld, maar onderzoekers twijfelen er nu aan. Ook ratten, die de zaden van palmen aten, en vooral de ziektes en slavenhandel na de komst van Europeanen speelden een grote rol in de achteruitgang.
Hoe weten we dit?
Roggeveen en andere opvarenden hielden een scheepsjournaal bij, dat bewaard is gebleven. Daarnaast is er archeologisch onderzoek op het eiland zelf, en de mondelinge overlevering van de Rapanui. Samen geven ze een beeld van de eerste ontmoeting, al zijn de bronnen soms tegenstrijdig.
Wat merk je er nu nog van?
Paaseiland, Rapa Nui, hoort bij Chili en is een nationaal park en UNESCO-werelderfgoed. De moai trekken veel toeristen. De Rapanui strijden voor de terugkeer van beelden en voorwerpen die in de 19e eeuw naar Europese musea zijn gebracht.