Aanloop en oorzaken
Frankrijk had minder inwoners dan Duitsland. Voor de oorlog pleitte de Franse officier Charles Mangin er al voor soldaten uit de Afrikaanse koloniën in te zetten, een zogeheten zwarte strijdmacht. Zo ontstonden de tirailleurs sénégalais, eenheden uit heel Frans West-Afrika, niet alleen uit Senegal.
Vanaf 1914 werden in West- en Noord-Afrika grootschalig soldaten geworven. Lokale leiders kregen quota opgelegd. Veel mannen werden gedwongen, anderen vluchtten naar Britse gebieden. In een deel van West-Afrika braken in 1915 en 1916 opstanden uit tegen de rekrutering.
Wat er gebeurde
Afrikaanse soldaten vochten bij Ieper, aan de Somme, bij Verdun en in de Dardanellen. Op 16 april 1917 begon het Franse offensief aan de Chemin des Dames. De tirailleurs liepen in de eerste golven mee in ijzige regen en leden zware verliezen.
In 1918 benoemde Frankrijk de Senegalese parlementariër Blaise Diagne om nieuwe soldaten te werven. Hij beloofde betere rechten en burgerschap en bracht tienduizenden extra rekruten bijeen.
Groot-Brittannië zette in Europa geen zwarte Afrikaanse gevechtstroepen in, wel arbeiders. Het Zuid-Afrikaanse arbeiderskorps verloor in februari 1917 ruim zeshonderd man toen het troepenschip Mendi bij het eiland Wight zonk.
Gevolgen
Afrikaanse veteranen kregen na de oorlog vaak een lager pensioen dan Franse soldaten, en de beloofde rechten bleven grotendeels uit. Hun ervaring in Europa voedde wel de vraag naar gelijkheid en later naar onafhankelijkheid.
Ook in de Tweede Wereldoorlog vochten weer tienduizenden tirailleurs voor Frankrijk. Toen in 1944 bij Thiaroye in Senegal teruggekeerde soldaten protesteerden over hun achterstallig loon, werden velen van hen doodgeschoten.
Andere perspectieven
Voor de soldaten zelf was Europa een vreemde, koude wereld. Ze kregen zware taken en werden in propaganda tegelijk als heldhaftig en als primitief afgeschilderd. Duitse propaganda noemde hun inzet onbeschaafd. Na de oorlog wachtten de meesten tevergeefs op gelijke pensioenen en rechten. In Afrika lieten de rekrutering en de verliezen diepe sporen na in families en dorpen.
Veelvoorkomende misverstanden
“Afrikaanse soldaten werden gebruikt als kanonnenvoer.”
Dat dachten veel tijdgenoten, en er waren inderdaad aanvallen met zeer zware verliezen. Uit onderzoek blijkt echter dat het sterftecijfer van tirailleurs gemiddeld niet veel hoger lag dan dat van Franse infanteristen. De ongelijkheid zat vooral in de rekrutering en de behandeling na de oorlog.
Hoe weten we dit?
Er zijn Franse legerarchieven, foto’s en propagandaplaten. Van de soldaten zelf zijn weinig brieven bewaard, omdat de meesten niet konden schrijven. Historici gebruiken daarom ook mondelinge verhalen van nabestaanden.
Wat merk je er nu nog van?
In Reims staat een monument voor de soldaten van het ‘zwarte leger’ die de stad in 1918 verdedigden. Het oorspronkelijke beeld werd in 1940 door de Duitsers weggehaald, en in 2013 kwam er een nieuw exemplaar. In Zuid-Afrika is de hoogste onderscheiding voor moed genoemd naar het schip Mendi.