Aanloop en oorzaken
In de middeleeuwen lag midden in Nederland een groot binnenmeer, het Almere. Het was via rivieren en kreken met de zee verbonden. Aan de noordkant beschermden duinen en veengebieden het land.
Door ontginning en inklinking kwam het veen steeds lager te liggen. Daardoor kon zeewater bij een storm makkelijker het land in stromen. Dijken waren er nog weinig, en ze waren laag. Een zware storm kon daardoor grote schade aanrichten.
Wat er gebeurde
Op 1 november 1170, Allerheiligen, trof een zware stormvloed de kust. Volgens kronieken kwam het water tot aan Utrecht. Grote stukken veen in het noorden werden weggeslagen. Dorpen en akkers verdwenen onder water.
Het Almere kreeg daardoor een bredere verbinding met de Waddenzee. In de eeuwen erna sloegen nieuwe stormvloeden steeds meer land weg. Zo groeide het binnenmeer uit tot de Zuiderzee.
Hoeveel slachtoffers er vielen, is niet bekend. De Allerheiligenvloed van 1170 is een van de eerste stormvloeden waarvan de gevolgen voor het landschap goed zichtbaar zijn. Pas in de 20e eeuw werd de Zuiderzee met de Afsluitdijk afgesloten.
Gevolgen
De zee brak door de duinen tussen het huidige Huisduinen en Texel. Het Marsdiep werd een zeegat. Ook het Kreilerwoud, een veenbos tussen Stavoren en Enkhuizen, werd weggeslagen. Daardoor kreeg het Almere een open verbinding met de Waddenzee en de Noordzee.
Door de stormvloed van 1170 en de Sint-Nicolaasvloed van 1196 begon het Almere te groeien. Volgens een latere Friese kroniekschrijver werden Texel en Wieringen toen eilanden, al denken andere onderzoekers dat Texel al eerder een eiland was. Ook Rotta, de voorganger van Rotterdam, verdween waarschijnlijk onder een laag klei.
Andere perspectieven
Mensen zagen zo’n ramp in die tijd vaak als een straf van God. Tegelijk hadden ze er zelf aan bijgedragen: door het veen te ontwateren, zakte het land en kon het water makkelijker binnendringen. Dat inzicht hadden ze toen nog niet.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Zuiderzee ontstond in één nacht.”
De Zuiderzee groeide in een paar eeuwen, door steeds nieuwe stormvloeden. De vloed van 1170 was een belangrijk begin, maar pas in de 13e eeuw was het binnenmeer een echte zee geworden.
“Er zijn veel bronnen over deze vloed.”
Er is maar één bron die over de overstroming in 1170 vertelt: de Annalen van Egmond. Over het aantal slachtoffers weten we daarom niets.
Hoe weten we dit?
De monniken van Egmond schreven de gebeurtenis op in hun annalen. Geologen kunnen aan de bodem zien waar zee-klei over veen is afgezet, en zo reconstrueren hoe het Almere uitgroeide tot de Zuiderzee. Ook scheepswrakken en verdronken dorpen in de bodem van de polders vertellen het verhaal.
Wat merk je er nu nog van?
De Zuiderzee werd in 1932 met de Afsluitdijk afgesloten en heet sindsdien IJsselmeer. Delen ervan zijn drooggelegd. De stad Almere in Flevoland is genoemd naar het middeleeuwse binnenmeer. Het Marsdiep tussen Den Helder en Texel is nog altijd het belangrijkste zeegat naar de Waddenzee.