Aanloop en oorzaken
Rond 1200 woonden aan de monding van de Amstel in het IJ vissers en boeren. Om het land te beschermen werd een dam in de rivier gelegd. Bij die dam ontstond een kleine nederzetting.
Het gebied lag tussen Holland en het Sticht Utrecht. Graaf Floris V van Holland wilde zijn greep op de streek versterken, onder meer tegen de heren van Amstel.
Wat er gebeurde
Op 27 oktober 1275 gaf Floris V de mensen die bij de Amsteldam woonden een tolprivilege. Zij hoefden geen tol meer te betalen in Holland. In deze oorkonde komt de naam Amstelledamme voor. Het is de oudste bekende vermelding van Amsterdam.
Door de tolvrijheid konden de bewoners goedkoop handel drijven. De plaats groeide snel. Vooral de handel in bier uit Hamburg en in vis was belangrijk. Rond 1300 kreeg Amsterdam stadsrechten van de bisschop van Utrecht.
In de eeuwen erna werd Amsterdam een belangrijke handelsstad. In de 17e eeuw was het een van de grootste havens ter wereld. Het originele tolprivilege wordt bewaard in het Amsterdamse Stadsarchief. In 2025 vierde de stad zijn 750e verjaardag.
Gevolgen
Na de moord op Floris V in 1296 viel het gebied even terug aan de bisschop van Utrecht. Kort na 1300 kreeg Amsterdam van bisschop Gwijde van Avesnes stadsrechten, en niet lang daarna kwam het definitief bij Holland. Van een echte stad was toen nog nauwelijks sprake.
In 1345 gebeurde er volgens de overlevering een wonder in de Kalverstraat: een hostie die in het vuur was gegooid, bleef ongeschonden. Amsterdam werd daardoor een bedevaartplaats. De pelgrims brachten geld en bekendheid naar de groeiende stad.
Andere perspectieven
Voor de heren van Amstel was de steun van Floris V aan de bewoners een bedreiging. Het gebied hoorde formeel bij de bisschop van Utrecht, en de heren van Amstel hadden er het gezag. Door de bewoners tolvrijheid te geven, maakte Floris hen tot zijn bondgenoten. Zo was de oorkonde ook een politieke zet.
Veelvoorkomende misverstanden
“Amsterdam werd in 1275 gesticht.”
1275 is het jaar van de oudste bekende vermelding, niet van de stichting. Archeologen vonden houten huizen op de dijk langs de Amstel van rond 1225, en de dam is waarschijnlijk tussen 1250 en 1275 aangelegd.
“Amsterdam was meteen een grote stad.”
In 1275 was het een klein dorp van vissers en boeren. Pas in de 15e en vooral de 16e en 17e eeuw groeide Amsterdam uit tot de grootste stad van Holland.
Hoe weten we dit?
De oorkonde van 27 oktober 1275 is bewaard in het Stadsarchief Amsterdam. Bij de aanleg van de Noord/Zuidlijn zijn onder het Damrak en het Rokin honderdduizenden voorwerpen opgegraven, van de prehistorie tot nu. Daaruit blijkt hoe oud de bewoning langs de Amstel is.
Wat merk je er nu nog van?
De Dam, het plein in het centrum, is de plek van de oude dam in de Amstel waar de stad haar naam aan dankt. Elk jaar in maart lopen duizenden mensen in de nacht de Stille Omgang, een zwijgende tocht ter herinnering aan het wonder van 1345. In 2025 vierde de stad met veel evenementen haar 750e verjaardag.