Aanloop en oorzaken
De Zuiderzee was een onstuimige binnenzee waaraan steden als Kampen, Hoorn en Harderwijk lagen. Stormvloeden zetten het land rondom regelmatig onder water. Ingenieur Cornelis Lely bedacht al in 1891 een plan om de zee af te sluiten en delen ervan droog te leggen.
Pas na de zware stormvloed van januari 1916 en de voedseltekorten tijdens de Eerste Wereldoorlog kwam er politieke steun. In 1918 nam het parlement de Zuiderzeewet aan. Een commissie onder natuurkundige Hendrik Lorentz rekende uit hoe de getijden en stormen zouden veranderen.
Wat er gebeurde
In 1927 begon de aanleg. Arbeiders bouwden met keileem, zand en basalt een dijk vanaf beide kanten naar elkaar toe. Op 28 mei 1932 werd het laatste gat gedicht. Wat achter de dijk lag, werd het IJsselmeer, dat langzaam zoet werd.
In september 1933 werd de weg op de dijk geopend. Uit het IJsselmeer werden polders drooggemalen: de Wieringermeer, de Noordoostpolder en Flevoland. Zo ontstond nieuw land voor landbouw en later ook voor steden als Lelystad en Almere.
De Afsluitdijk werd een symbool van de Nederlandse strijd tegen het water. Tegenwoordig wordt hij versterkt, omdat de zeespiegel stijgt.
Gevolgen
Achter de dijk werden polders drooggemalen: de Wieringermeer (1930), de Noordoostpolder (1942) en Oostelijk en Zuidelijk Flevoland. Daar ontstond landbouwgrond, en later ook ruimte voor nieuwe steden als Lelystad en Almere. In 1986 werd Flevoland de twaalfde provincie.
Voor de vissers aan de Zuiderzee was het een ramp: het zoute water werd zoet, en vissoorten als ansjovis en haring verdwenen. Plaatsen als Urk, Marken en Volendam moesten zich aanpassen. Urk werd van een eiland een dorp aan de rand van de Noordoostpolder.
Bij de Watersnood van 1953 bleek de waarde van de dijk: het gebied rond de voormalige Zuiderzee bleef gespaard. Daarom werd wel gezegd dat de Afsluitdijk zich in één nacht had terugbetaald.
Andere perspectieven
Voor ingenieurs en politici was de dijk een triomf van Nederlandse techniek. Voor de vissersgemeenschappen betekende het het einde van een manier van leven. Natuurorganisaties wijzen er nu op dat de dijk vissen als de paling en de zalm de weg naar hun paaigebieden afsneed.
Veelvoorkomende misverstanden
“Lely zag zijn plan voltooid.”
Cornelis Lely bedacht het plan en zorgde als minister voor de Zuiderzeewet, maar hij overleed in 1929, drie jaar voordat het laatste gat werd gedicht. Op de dijk staat een standbeeld van hem.
“De Afsluitdijk is gebouwd om nieuw land te maken.”
Er waren twee doelen: bescherming tegen overstromingen en het winnen van landbouwgrond. Daarnaast werd het IJsselmeer een grote zoetwatervoorraad voor drinkwater en landbouw.
Hoe weten we dit?
Rijkswaterstaat heeft de plannen, berekeningen en bouwtekeningen bewaard, net als het rapport van de commissie-Lorentz. Er zijn veel foto’s en filmbeelden van de aanleg en van het dichten van het laatste gat. In het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen is te zien hoe het leven aan de Zuiderzee was vóór de afsluiting.
Wat merk je er nu nog van?
De Afsluitdijk wordt versterkt en klaargemaakt voor een hogere zeespiegel. Er komt een vismigratierivier, een doorgang waardoor vissen weer van de Waddenzee naar het IJsselmeer kunnen zwemmen. Op de plek waar de dijk werd gedicht staat het Vlietermonument, met uitzicht op beide kanten van de dijk.