Aanloop en oorzaken
Armeniërs waren een christelijke minderheid in het Ottomaanse Rijk, vooral in het oosten van Anatolië. Al in de jaren 1890 en in 1909 waren er grote moordpartijen op Armeniërs geweest.
Na Ottomaanse nederlagen tegen Rusland in de Kaukasus, begin 1915, beschuldigde de regering van de Jong-Turken de Armeniërs van collaboratie met de vijand. Een kleine groep leiders besloot de Armeense bevolking uit Anatolië te verwijderen.
Wat er gebeurde
Op 24 april 1915 werden in Constantinopel honderden Armeense intellectuelen en leiders gearresteerd. De meesten werden later gedood. Daarom is 24 april de jaarlijkse herdenkingsdag.
Vanaf mei werden Armeniërs in grote aantallen gedeporteerd. Veel mannen werden direct vermoord. Vrouwen, kinderen en ouderen moesten in lange marsen naar de Syrische woestijn, rond Deir ez-Zor, waar velen stierven door geweld, honger en uitputting.
Naar schatting kwamen 600.000 tot 1,5 miljoen Armeniërs om. Ook Assyrische en Griekse christenen werden in deze periode vervolgd. Overlevenden vonden onder meer een toevlucht in Syrië, Libanon, Rusland, Frankrijk en de Verenigde Staten.
Gevolgen
Een eeuwenoude Armeense aanwezigheid in Oost-Anatolië verdween bijna helemaal. De overlevenden en hun nakomelingen vormen nu een grote diaspora, onder meer in Frankrijk, de Verenigde Staten, Rusland, Libanon en ook in Nederland. In 1918 ontstond een kleine Armeense republiek, die in 1920 deel werd van de Sovjet-Unie en sinds 1991 het onafhankelijke Armenië is.
De genocide speelde een rol in het ontstaan van het internationaal recht rond genocide. Na de Tweede Wereldoorlog werd in 1948 het Genocideverdrag van de Verenigde Naties aangenomen.
Andere perspectieven
Diplomaten, zendelingen en artsen, onder wie de Amerikaanse ambassadeur Henry Morgenthau, berichtten over de deportaties. Sommige Turkse en Koerdische burgers verborgen Armeniërs, anderen deden mee aan het geweld. Turkije erkent de massamoord, maar wijst het woord genocide af. Veel landen, waaronder Nederland in 2018, erkennen het wel als genocide. De jurist Raphael Lemkin betrok het lot van de Armeniërs bij het bedenken van het begrip genocide.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Armeniërs stierven vooral door de gewone gevolgen van de oorlog.”
Honger en ziekte speelden een grote rol, maar de deportaties en moordpartijen werden van bovenaf georganiseerd door de regering. Dat blijkt uit telegrammen, getuigenissen en zelfs uit Ottomaanse rechtszaken direct na de oorlog.
“Alleen Armeniërs werden slachtoffer.”
Ook Assyrische en Griekse christenen werden in dezelfde periode op grote schaal vermoord of verdreven.
Hoe weten we dit?
Er zijn veel verslagen van buitenlanders die het zagen: Amerikaanse diplomaten en zendelingen, en ook Duitse consuls en officieren, hoewel Duitsland een bondgenoot was. In 1919 en 1920 hielden Ottomaanse militaire rechtbanken processen, waarin Talaat en andere leiders bij verstek ter dood werden veroordeeld. Daarnaast zijn er duizenden getuigenissen van overlevenden.
Wat merk je er nu nog van?
Op 24 april wordt de genocide wereldwijd herdacht, onder meer bij het grote monument Tsitsernakaberd in Jerevan. De erkenning blijft een gevoelig diplomatiek onderwerp tussen Turkije en andere landen. In Nederland erkende de Tweede Kamer de genocide in 2018.