Aanloop en oorzaken
Het Ottomaanse Rijk had in de voorgaande decennia veel grondgebied verloren. De regering werd in 1914 gedomineerd door drie leiders van de Jong-Turken: Enver, Talaat en Djemal. Enver zag Duitsland als de beste bondgenoot tegen Rusland.
Op 2 augustus 1914 sloot het rijk in het geheim een bondgenootschap met Duitsland. Kort daarvoor had Groot-Brittannië twee Ottomaanse slagschepen in beslag genomen die in Britse werven waren gebouwd. Dat wekte veel woede.
Wat er gebeurde
In augustus ontkwamen twee Duitse oorlogsschepen, de Goeben en de Breslau, naar Constantinopel. Ze kregen een Ottomaanse vlag en naam, maar hielden hun Duitse bemanning en admiraal.
Op 29 oktober 1914 beschoot de Ottomaanse vloot onder Duits bevel Russische havens aan de Zwarte Zee, zoals Odessa en Sebastopol. Begin november verklaarden Rusland, Groot-Brittannië en Frankrijk het rijk de oorlog.
In november riep de sultan als kalief op tot een heilige oorlog tegen de geallieerden. Er ontstonden fronten in de Kaukasus, Mesopotamië, de Sinaï en later bij Gallipoli. Begin 1915 leed het Ottomaanse leger bij Sarıkamış in de Kaukasus een zware nederlaag, waarbij velen door de winterkou omkwamen.
Gevolgen
Door de Ottomaanse keuze waren de zeestraten naar de Zwarte Zee dicht en kon Rusland nauwelijks nog hulp krijgen uit het westen. Om die route open te breken, probeerden de geallieerden in 1915 Gallipoli te veroveren.
De oorlog werd fataal voor het rijk. In 1915 begon de genocide op de Armeniërs, in 1916 kwamen Arabieren in opstand, en Britse en Franse diplomaten verdeelden al in het geheim het Midden-Oosten. Na de nederlaag in 1918 viel het rijk uiteen. In 1923 werd de Republiek Turkije uitgeroepen, en Syrië, Libanon, Irak, Palestina en Jordanië kwamen onder Brits of Frans bestuur.
Andere perspectieven
Voor de geallieerden werd de verbinding met Rusland via de Zwarte Zee afgesneden. Moslims in Brits-Indië en Frans Noord-Afrika volgden de oproep tot heilige oorlog grotendeels niet op. Voor Armeniërs, Arabieren, Grieken en Koerden in het rijk had de oorlog zeer verschillende gevolgen, van vervolging tot opstand.
Veelvoorkomende misverstanden
“Het Ottomaanse Rijk was zwak en stortte meteen in.”
Het rijk werd vaak de ‘zieke man van Europa’ genoemd, maar het hield vier jaar stand. Het won bij Gallipoli en dwong in 1916 bij Kut een groot Brits-Indisch leger tot overgave. Pas in oktober 1918 tekende het een wapenstilstand.
“Het Ottomaanse Rijk en Turkije zijn hetzelfde.”
Het Ottomaanse Rijk was een groot rijk met Turken, Arabieren, Armeniërs, Grieken, Koerden, Joden en vele anderen. Turkije is een van de staten die na 1918 uit het rijk zijn ontstaan.
Hoe weten we dit?
Naast Ottomaanse archieven zijn vooral de Duitse diplomatieke stukken belangrijk, omdat Duitse officieren en diplomaten nauw betrokken waren bij de Ottomaanse oorlogvoering. Ook Britse en Russische archieven en memoires van betrokkenen worden gebruikt.
Wat merk je er nu nog van?
Veel grenzen in het Midden-Oosten gaan terug op de verdeling van het Ottomaanse Rijk na 1918, en conflicten in de regio worden daar nog vaak mee in verband gebracht. Het Duitse schip Goeben bleef tot 1950 het vlaggenschip van de Turkse marine en werd pas in 1973 gesloopt.