Aanloop en oorzaken
De Dardanellen verbinden de Middellandse Zee met de Zwarte Zee. Wie ze beheerste, kon Rusland bevoorraden en Constantinopel bedreigen. De Britse marineminister Winston Churchill steunde een aanval met de vloot.
Op 18 maart 1915 probeerde een Brits-Franse vloot de zeestraat te forceren. Drie oorlogsschepen zonken door zeemijnen. Daarna werd besloten tot een landing op het schiereiland Gallipoli. De Ottomaanse kant gebruikte de weken tot de landing om de verdediging te versterken.
Wat er gebeurde
Op 25 april landden Britse en Franse troepen bij Kaap Helles, en Australische en Nieuw-Zeelandse troepen, het ANZAC-korps, bij wat later Anzac Cove heette. Ze kwamen niet ver van de stranden.
De Ottomaanse verdediging stond onder leiding van de Duitse generaal Liman von Sanders. Een regimentscommandant, Mustafa Kemal, speelde een sleutelrol bij het tegenhouden van de ANZAC-troepen. In augustus mislukte een nieuwe landing bij Suvla.
Hitte, dysenterie en vliegen maakten het leven in de loopgraven zwaar. Tussen december 1915 en januari 1916 werden de geallieerde troepen zonder grote verliezen geëvacueerd. De evacuatie was het best geslaagde onderdeel van de hele operatie.
Gevolgen
Het plan om Rusland via de zeestraten te bevoorraden was mislukt. Winston Churchill moest als marineminister aftreden, en zijn reputatie herstelde zich pas veel later. De Ottomaanse overwinning gaf het rijk nieuw zelfvertrouwen.
Mustafa Kemal werd na de oorlog de leider van de Turkse onafhankelijkheidsstrijd en in 1923 de eerste president van de Republiek Turkije. Hij kreeg later de achternaam Atatürk, vader van de Turken.
Andere perspectieven
In Australië en Nieuw-Zeeland werd Gallipoli een vormend moment voor het nationale gevoel. Op 25 april is daar Anzac Day. In Turkije heet de slag Çanakkale en geldt die als een grote overwinning, die Mustafa Kemal, later Atatürk, beroemd maakte. Ook Indiase, Senegalese en Newfoundlandse soldaten vochten mee. De Ottomaanse verliezen waren minstens zo groot als die van de geallieerden.
Veelvoorkomende misverstanden
“Bij Gallipoli vochten vooral Australiërs en Nieuw-Zeelanders.”
De Anzacs zijn het bekendst, maar er vochten meer Britse en Franse soldaten, en er vielen ook meer Britse doden. Ook Indiase, Senegalese en Newfoundlandse soldaten en Joodse vrijwilligers uit Palestina deden mee.
“De geallieerden werden de zee in gedreven.”
Ze bleven acht maanden op het schiereiland. De evacuatie aan het eind gebeurde zo geheim dat er bijna niemand bij omkwam.
Hoe weten we dit?
Er zijn brieven en dagboeken van soldaten van alle kanten, officiële verslagen, en een uitgebreide Britse onderzoekscommissie die in 1917 de mislukking onderzocht. Ook de Australische oorlogscorrespondent Charles Bean schreef uitgebreid over de strijd.
Wat merk je er nu nog van?
Op 25 april, Anzac Day, worden in Australië en Nieuw-Zeeland bij zonsopgang de doden herdacht, ook bij Anzac Cove zelf, waar elk jaar duizenden bezoekers komen. Het schiereiland is een nationaal park met tientallen begraafplaatsen en monumenten van beide kanten.