Aanloop en oorzaken
Maastricht was een sterke vestingstad aan de Maas en een belangrijke oversteekplaats. De stad had twee heren: de hertog van Brabant en de prins-bisschop van Luik. Wie Maastricht bezat, beheerste een groot deel van het Maasdal.
In 1579 koos Maastricht de kant van de Opstand. De nieuwe Spaanse landvoogd Alexander Farnese, hertog van Parma, wilde de zuidelijke Nederlanden terugwinnen en begon met deze stad. Bijna een eeuw later was Maastricht in handen van de Republiek, en toen richtte de Franse koning Lodewijk XIV er zijn pijlen op.
Wat er gebeurde
In maart 1579 sloeg Parma het beleg. Hij liet mijngangen graven en bestookte de muren maandenlang. Eind juni 1579 drongen zijn troepen de stad binnen. Bij het beleg en de plundering kwamen veel inwoners om. Maastricht bleef Spaans tot Frederik Hendrik de stad in 1632 veroverde.
In juni 1673, tijdens de oorlog die met het Rampjaar begon, belegerde Lodewijk XIV de stad zelf. Zijn vestingbouwer Vauban liet loopgraven aanleggen die zigzaggend naar de muren liepen. Die aanpak werd daarna overal in Europa nagevolgd.
Bij een aanval sneuvelde op 25 juni 1673 Charles d’Artagnan, kapitein van de musketiers, later beroemd door de romans van Alexandre Dumas. Na enkele weken gaf de stad zich over. Bij de Vrede van Nijmegen in 1678 kreeg de Republiek Maastricht terug.
Gevolgen
Het beleg van 1673 werd een voorbeeld voor de oorlogvoering in heel Europa. De methode van Vauban, met zigzaggende loopgraven en parallelle gangen, werd tot in de 19e eeuw gebruikt bij belegeringen. Vauban bouwde later in Frankrijk tientallen vestingen.
Maastricht bleef een belangrijke vestingstad en werd in de 18e eeuw nog verder versterkt. De vestingwerken en de gangenstelsels in de Sint-Pietersberg zijn deels bewaard gebleven.
Andere perspectieven
Voor Lodewijk XIV was de verovering een prestigezaak: hij kwam zelf kijken en liet het beleg vastleggen in schilderijen en gedenkpenningen. Voor de inwoners van Maastricht betekenden de belegeringen honger, beschietingen en plunderingen. In 1579 vielen bij de inname door Parma zeer veel doden onder de burgers.
Veelvoorkomende misverstanden
“D’Artagnan is een verzonnen figuur.”
D’Artagnan bestond echt: Charles de Batz de Castelmore d’Artagnan, kapitein van de musketiers van de Franse koning. Hij sneuvelde in 1673 bij Maastricht. De avonturen in De drie musketiers van Alexandre Dumas zijn wel grotendeels verzonnen.
“Maastricht werd maar één keer belegerd.”
Maastricht werd in zijn geschiedenis vele keren belegerd: in 1579 door Parma, in 1632 door Frederik Hendrik, in 1673 door Lodewijk XIV, en later onder meer in 1748 en 1794 door Franse legers.
Hoe weten we dit?
Er zijn militaire rapporten, kaarten van de loopgraven en brieven van officieren. Lodewijk XIV liet het beleg vastleggen door hofschilders. Archeologisch onderzoek in Maastricht heeft resten van vestingwerken en loopgraven blootgelegd.
Wat merk je er nu nog van?
In Maastricht zijn nog delen van de vestingwerken te zien, zoals de stadsmuur en het Fort Sint Pieter. In het park Aldenhof staat sinds 2003 een standbeeld van d’Artagnan, op de plek waar hij sneuvelde. De ondergrondse gangen in de Sint-Pietersberg kun je met een gids bezoeken.