Aanloop en oorzaken
Na de dood van stadhouder Willem II in 1650 regeerde de Republiek zonder stadhouder. Raadpensionaris Johan de Witt leidde het land en zorgde voor een sterke vloot, maar het landleger was verwaarloosd.
De Franse koning Lodewijk XIV wilde zijn rijk naar het noorden uitbreiden. Hij sloot een geheim verbond met de Engelse koning Karel II. Ook de bisschop van Munster en de keurvorst van Keulen sloten zich bij hem aan.
Wat er gebeurde
In 1672 vielen de vier tegelijk aan. Het Franse leger trok over de Rijn en veroverde in korte tijd grote delen van het land, ook Utrecht. Holland werd gered door de Hollandse Waterlinie: het land werd onder water gezet. Op zee hield De Ruyter bij Solebay de Engelse en Franse vloot tegen.
Onder de bevolking heersten paniek en woede. De jonge Willem III werd stadhouder. Op 20 augustus 1672 werden Johan en Cornelis de Witt in Den Haag door een woedende menigte vermoord.
Groningen doorstond eind augustus een beleg door de bisschop van Munster. In 1673 en 1674 trokken de vijanden zich geleidelijk terug. Willem III werd later ook koning van Engeland.
Gevolgen
De Republiek overleefde, maar was na het Rampjaar minder machtig dan voorheen. Willem III werd stadhouder en leidde de strijd tegen Frankrijk. In 1688 stak hij met een groot leger over naar Engeland en werd hij samen met zijn vrouw Mary koning en koningin van Engeland.
De Hollandse Waterlinie, die het land redde, werd daarna versterkt en tot in de 20e eeuw gebruikt. De Republiek moest enorme bedragen uitgeven aan het leger, wat in de 18e eeuw bijdroeg aan de schulden.
Andere perspectieven
Voor de orangisten was de moord op de De Witts een daad van verraad en hun eigen schuld, omdat ze het leger hadden verwaarloosd. Voor de staatsgezinden was het een gruwelijke moord op twee staatslieden. De meeste historici vermoeden nu dat er een complot achter zat en dat Willem III er op zijn minst van wist.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Republiek werd in 1672 helemaal veroverd.”
Grote delen van het oosten en Utrecht werden bezet, maar Holland en Zeeland bleven vrij dankzij de Waterlinie. Groningen doorstond het beleg van de bisschop van Munster.
“Het Rampjaar duurde één jaar.”
In 1672 begon de aanval, maar de oorlog met Frankrijk duurde tot 1678. De Fransen trokken zich pas in 1673 en 1674 geleidelijk terug.
Hoe weten we dit?
Er zijn talloze pamfletten, spotprenten, brieven en dagboeken uit 1672, die laten zien hoe groot de paniek was. Het schilderij van de verminkte lichamen van de De Witts, toegeschreven aan Jan de Baen, hangt in het Rijksmuseum. Militaire archieven tonen hoe de Waterlinie werd ingezet.
Wat merk je er nu nog van?
Het gezegde “het volk redeloos, de regering radeloos en het land reddeloos” wordt nog gebruikt. De Hollandse Waterlinie is als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie UNESCO-werelderfgoed. In 2022, 350 jaar na het Rampjaar, waren er tentoonstellingen en herdenkingen.