Aanloop en oorzaken
Op 1 januari 1959 kwam Fidel Castro aan de macht op Cuba. In 1961 probeerden Cubaanse ballingen met hulp van de CIA het eiland binnen te vallen, bij de Varkensbaai. Castro zocht steun bij de Sovjet-Unie.
De Verenigde Staten hadden al kernraketten in Italië en Turkije, dicht bij de Sovjet-grens. De Sovjets antwoordden door kernraketten op Cuba te plaatsen.
Wat er gebeurde
Een Amerikaans U-2 verkenningsvliegtuig fotografeerde de raketbases. Op 22 oktober eiste president Kennedy in een felle rede dat de Sovjet-raketten werden weggehaald en kondigde hij een blokkade aan. Het Amerikaanse leger ging naar DEFCON-2.
Op zaterdag 27 oktober kwam het, zoals tientallen jaren later duidelijk werd, bijna tot een kernoorlog. Op zondag 28 oktober maakte Radio Moskou bekend dat de Sovjet-Unie gevolg zou geven aan de eisen van de Verenigde Staten.
Een gevolg was de “rode lijn”: in 1963 kwam er een directe telefoonverbinding, de hotline, tussen Washington en Moskou.
Gevolgen
Beide supermachten schrokken van hoe dicht ze bij een kernoorlog waren gekomen. Naast de hotline kwamen er in 1963 ook afspraken om geen kernproeven meer in de lucht, onder water en in de ruimte te doen. Toch ging de wapenwedloop daarna gewoon door.
Chroesjtsjov verloor binnen de Sovjet-Unie aanzien, omdat het leek alsof hij was teruggedeinsd. In 1964 werd hij afgezet. Kennedy werd in november 1963 vermoord in Dallas.
Andere perspectieven
In het westen werd de crisis lang verteld als een overwinning van Kennedy’s vastberadenheid. Later bleek dat er een geheime afspraak was: de Verenigde Staten zouden hun Jupiter-raketten uit Turkije en Italië weghalen. Voor Cuba zelf, dat niet aan tafel zat, was het een vernedering: de grootmachten beslisten over het hoofd van Castro heen.
Veelvoorkomende misverstanden
“Kennedy won omdat hij niet toegaf.”
De Sovjet-Unie haalde de raketten weg, maar de Verenigde Staten beloofden in het geheim hun eigen raketten uit Turkije en Italië terug te trekken, en Cuba niet binnen te vallen. Beide kanten gaven dus iets toe.
“Het gevaar zat alleen in de raketten op Cuba.”
Uit stukken die in 1992 vrijkwamen, bleek dat er ook al gevaarlijke momenten op zee waren, bijvoorbeeld toen Amerikaanse schepen Sovjet-onderzeeërs met dieptebommen dwongen boven te komen. Daar waren aan Sovjetzijde ook kernwapens aanwezig.
Hoe weten we dit?
De gesprekken in het Witte Huis werden op band opgenomen en zijn later openbaar gemaakt. Na de Koude Oorlog werden ook Sovjet-archieven deels geopend, en in 1992 kwamen geheime documenten vrij. De U-2-foto’s van de raketbases zijn een beroemde bron.
Wat merk je er nu nog van?
De Cubacrisis wordt nog steeds genoemd wanneer de spanning tussen grote kernmachten oploopt. De hotline tussen Washington en Moskou bestaat nog, al gaat die nu niet meer via een telexapparaat.