Aanloop en oorzaken
Na de Tweede Wereldoorlog streden de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie om de macht in de wereld, de Koude Oorlog. In 1954 keurden de Sovjets een plan goed om een satelliet in een baan om de aarde te brengen. De aanleiding was het Internationaal Geofysisch Jaar, van juli 1957 tot en met december 1958.
Wat er gebeurde
Spoetnik 1 (Spoetnik is Russisch voor “satelliet”) was de eerste kunstmatige satelliet in een baan om de aarde. Het toestel was klein en licht. De lancering wordt vaak gezien als het begin van de ruimtevaart.
In de Verenigde Staten zorgde het voor schrik. De Sovjet-Unie bleek een raket te hebben die zo ver kon komen.
Daarmee begon de ruimtewedloop. Die liep via de eerste mens in de ruimte naar de maanlanding van Apollo 11 in 1969. In 1985 vloog Wubbo Ockels als eerste Nederlander de ruimte in.
Gevolgen
Een maand later, in november 1957, lanceerde de Sovjet-Unie Spoetnik 2 met aan boord de hond Laika, het eerste levende dier in een baan om de aarde. Laika overleefde de vlucht niet. De Verenigde Staten lanceerden op 1 februari 1958 hun eerste satelliet, de Explorer 1, en richtten datzelfde jaar NASA op.
De schrik in Amerika leidde tot grote investeringen in wetenschap en onderwijs. Scholen kregen meer aandacht voor wiskunde en natuurkunde. De ruimtewedloop werd een onderdeel van de Koude Oorlog: wie de ruimte beheerste, liet zien dat zijn systeem het beste was.
Andere perspectieven
Voor de Sovjet-Unie was Spoetnik een propagandatriomf: het bewees dat het communisme technisch voorop kon lopen. Voor de Amerikanen was het een schok, omdat dezelfde raket ook een kernbom naar Amerika zou kunnen brengen. Voor wetenschappers over de hele wereld was het vooral een spannende stap naar het onderzoek van de ruimte.
Veelvoorkomende misverstanden
“Spoetnik was een groot ruimteschip.”
Spoetnik 1 was een kleine metalen bol met een doorsnede van 58 centimeter, ongeveer zo groot als een strandbal, met vier lange antennes. Hij zond alleen radiopiepjes uit.
“Spoetnik bleef jarenlang rond de aarde draaien.”
Spoetnik 1 zond ongeveer drie weken signalen uit en verbrandde begin 1958 in de dampkring.
Hoe weten we dit?
Radioamateurs over de hele wereld konden de piepjes van Spoetnik zelf opvangen en opnemen; die opnames zijn bewaard. Kranten berichtten er uitgebreid over. Sovjet-archieven over het ruimteprogramma zijn na de Koude Oorlog voor een deel openbaar geworden.
Wat merk je er nu nog van?
Er draaien nu duizenden satellieten rond de aarde, voor televisie, internet, navigatie en weersverwachtingen. Het woord Spoetnik is in veel talen bekend gebleven als symbool voor een plotselinge technologische schok.