Aanloop en oorzaken
Tsjernobyl ligt in het noorden van Oekraïne, dat toen bij de Sovjet-Unie hoorde. Vlak bij de kerncentrale lag de stad Pripjat, in 1970 gebouwd voor de mensen die er werkten. Er woonden bijna 50.000 mensen.
Wat er gebeurde
In de nacht van 26 april 1986 deed de ploeg in reactor 4 een test. Daarbij liep het mis: de reactor ontplofte en er brak brand uit. Er kwamen enorme hoeveelheden radioactieve stoffen in de lucht. Pas 33 uur na de ramp kwam de evacuatie van de omgeving op gang.
De wind blies de radioactieve wolk naar het noorden en noordwesten, over Scandinavië. Rond 2 mei bereikte hij Nederland en België. Het RIVM ging extra meten, er kwam een graasverbod zodat koeien binnen moesten blijven, en net geoogste bladgroente zoals spinazie mocht niet verkocht worden.
Soldaten en arbeiders (liquidators) ruimden het puin op, vaak maar veertig seconden achter elkaar vanwege de straling. In november 1986 was er een betonnen omhulsel om de reactor. In 2000 ging de hele centrale dicht. Rond de centrale geldt nog steeds een verboden zone van 30 kilometer.
Gevolgen
De ramp gaf kernenergie wereldwijd een slechte naam. In veel landen, ook in Nederland, werden plannen voor nieuwe kerncentrales op de lange baan geschoven. Pas in de 21e eeuw kwam de discussie over nieuwe kerncentrales in Nederland weer op gang.
In de Sovjet-Unie liet de ramp zien hoe gesloten het systeem was: pas na meldingen uit Zweden kwam het nieuws naar buiten. Het vergrootte de kritiek op de Sovjetleiding en wordt wel gezien als een van de factoren die het einde van de Sovjet-Unie versnelden.
Andere perspectieven
Over het aantal slachtoffers verschillen de schattingen sterk. De Wereldgezondheidsorganisatie schatte in 2006 dat er onder de zwaarst blootgestelde groepen op den duur zo’n 4000 extra doden door kanker vallen. Andere onderzoeken komen op veel hogere aantallen. Voor de mensen die hun huis en dorp moesten verlaten, was het verlies niet in getallen uit te drukken.
Veelvoorkomende misverstanden
“Een kerncentrale kan ontploffen als een atoombom.”
In Tsjernobyl ontstond een stoomexplosie en een grafietbrand, geen kernexplosie zoals bij een atoombom. Wel kwamen daarbij enorme hoeveelheden radioactieve stoffen vrij.
“Het gebied rond Tsjernobyl is helemaal dood.”
Mensen mogen er niet wonen, maar de natuur is teruggekomen: er leven wolven, elanden en wilde paarden. Ook bezochten tot 2019 elk jaar tienduizenden toeristen het gebied.
Hoe weten we dit?
Er zijn metingen van straling in heel Europa, ook van het RIVM in Nederland. Na de val van de Sovjet-Unie werden archieven over de ramp openbaar. Ooggetuigen, zoals liquidators en inwoners van Pripjat, hebben hun verhaal verteld in boeken en documentaires.
Wat merk je er nu nog van?
Over reactor 4 staat sinds 2016 een enorm nieuw omhulsel. In 2022 werd het gebied tijdelijk bezet door Russische troepen tijdens de inval in Oekraïne. In Nederland draait nog één kerncentrale, in Borssele, en wordt gesproken over nieuwe.